Bên trong chiếc hũ đá khổng lồ ở Lào: Hài cốt của 37 người và lời giải cho bí ẩn Cánh đồng Chum

Trong nhiều thập kỷ, hàng nghìn chiếc hũ đá khổng lồ rải rác trên Cánh đồng Chum (Plain of Jars) ở cao nguyên Xiêng Khoảng, miền bắc Lào đã khiến các nhà khảo cổ bối rối. Không ai chắc chắn những vật thể bằng đá này—có chiếc nặng hàng tấn—được tạo ra để làm gì.

Một cuộc khai quật gần đây tại Site 75 đã mang lại bằng chứng thuyết phục nhất từ trước đến nay. Bên trong một chiếc hũ đặc biệt lớn, các nhà nghiên cứu phát hiện một lượng lớn xương và răng người, đại diện cho ít nhất 37 cá thể, cùng với các hiện vật như hạt thủy tinh nhập khẩu.

Phát hiện này cho thấy chiếc hũ từng được sử dụng như một nơi chôn cất tập thể, được mở lại nhiều lần trong nhiều thế hệ.

Một chiếc hũ chứa đầy hài cốt

Chiếc hũ được khai quật có đường kính hơn 2 mét, bên trong chứa một khối xương người dày đặc và bị vỡ vụn.

Phân tích cho thấy các mảnh xương và răng thuộc về ít nhất 37 người, bao gồm cả trẻ em lẫn người trưởng thành.

Ngoài ra, nhóm khảo cổ còn tìm thấy hạt thủy tinh và các hiện vật văn hóa khác, cho thấy việc đặt hài cốt vào hũ có liên quan đến nghi lễ chứ không phải sự tích tụ ngẫu nhiên.

Điều khiến các nhà nghiên cứu đặc biệt ngạc nhiên là trước đây hiếm khi phát hiện các bộ hài cốt đáng kể nằm trực tiếp bên trong hũ đá tại khu vực này.

Niên đại từ thế kỷ 9 đến 12

Kết quả định tuổi bằng carbon phóng xạ trên xương và răng cho thấy các hài cốt được đặt vào hũ trong khoảng thế kỷ 9 đến thế kỷ 12 sau Công nguyên, với nhiều mẫu nằm trong khoảng 890–1160.

Các bằng chứng cho thấy chiếc hũ đã được sử dụng lặp lại trong thời gian dài, có thể lên tới khoảng 270 năm.

Điều này có nghĩa là hài cốt không được đặt vào cùng một lúc, mà được bổ sung qua nhiều thế hệ.

Dấu vết của nghi thức chôn cất “thứ cấp”

Một chi tiết quan trọng nằm ở tình trạng của xương.

Các bộ hài cốt không còn nguyên vẹn mà bị rời rạc, tức các xương từ nhiều phần cơ thể khác nhau bị tách rời.

Mô hình này cho thấy một nghi thức gọi là chôn cất thứ cấp:

• Thi thể ban đầu được đặt ở nơi khác để phân hủy.
• Sau khi phân hủy, một số xương được thu gom lại.
• Những xương này sau đó được đặt vào một địa điểm nghi lễ cuối cùng.

Các nhà khảo cổ cũng ghi nhận cách sắp xếp xương có chủ ý: hộp sọ đặt quanh mép hũ, còn xương tay chân được gom thành nhóm.

Cách bố trí này cho thấy chiếc hũ không phải nơi vứt bỏ ngẫu nhiên, mà là một không gian tang lễ được tổ chức cẩn thận.

Một ngôi mộ cộng đồng qua nhiều thế hệ

Vì chiếc hũ chứa hài cốt của hàng chục người được đặt vào trong nhiều thế kỷ, các nhà nghiên cứu cho rằng nó hoạt động như một nơi chôn cất chung cho cộng đồng hoặc đại gia đình.

Việc quay lại cùng một chiếc hũ qua nhiều thế hệ gợi ý các nghi thức liên quan đến thờ cúng tổ tiên hoặc tưởng niệm cộng đồng.

Trong bối cảnh đó, mỗi chiếc hũ có thể đóng vai trò như một trung tâm nghi lễ trong cảnh quan cự thạch rộng lớn của khu vực.

Manh mối giải mã bí ẩn Cánh đồng Chum

Cánh đồng Chum từ lâu là một trong những bí ẩn khảo cổ lớn của Đông Nam Á. Khu vực này có hơn 2.000 hũ đá khổng lồ trải rộng trên hơn 100 địa điểm.

Trong nhiều năm, các giả thuyết rất khác nhau đã được đưa ra—từ nơi chứa lương thực, nước uống cho đến kho lưu trữ hàng hóa.

Việc tìm thấy hàng chục bộ hài cốt bên trong một chiếc hũ duy nhất hiện cung cấp bằng chứng trực tiếp mạnh mẽ rằng ít nhất một số hũ đá đã được sử dụng cho mục đích tang lễ.

Một cảnh quan cổ xưa được tái sử dụng

Điều thú vị là bản thân các hũ đá có thể cổ hơn nhiều so với các hài cốt thời trung đại được tìm thấy bên trong.

Điều này gợi ý rằng các cộng đồng sống sau này đã gặp một cảnh quan cự thạch vốn đã cổ xưa và tái sử dụng các hũ đá cho nghi lễ chôn cất.

Hoạt động nghi lễ tại các địa điểm này có thể kéo dài đến thế kỷ 13, giai đoạn khu vực đang trải qua nhiều thay đổi văn hóa và tôn giáo, bao gồm sự lan rộng của Phật giáo.

Tuy vậy, các nhà khảo cổ nhấn mạnh rằng mối liên hệ trực tiếp giữa các nghi thức chôn cất trong hũ và Phật giáo vẫn chưa được chứng minh rõ ràng và cần thêm bằng chứng.

Vì sao phát hiện này quan trọng

Cuộc khai quật tại Site 75 là một trong những phát hiện giàu thông tin nhất từ Cánh đồng Chum cho đến nay. Nó mang lại:

• Bằng chứng trực tiếp rằng một số hũ đá từng là bình chứa hài cốt
• Dấu hiệu rõ ràng về nghi thức chôn cất thứ cấp trong khu vực
• Hiểu biết mới về nghi lễ tang lễ nhiều thế hệ và bản sắc cộng đồng cổ đại

Những phát hiện này giúp các nhà khoa học tiến gần hơn tới việc giải mã một trong những cảnh quan khảo cổ bí ẩn nhất Đông Nam Á—và hiểu rõ hơn về những cộng đồng đã quay lại nơi đây suốt nhiều thế kỷ để tưởng nhớ người đã khuất.