Dịch Ebola chủng Bundibugyo: Vì sao vắc xin hiện có không hiệu quả

Một chủng Ebola hiếm gặp có tên Bundibugyo ebolavirus đang gây ra đợt bùng phát nhanh tại Trung Phi. Điều khiến giới y tế toàn cầu lo ngại là các vắc xin và phương pháp điều trị Ebola hiện nay không được thiết kế cho chủng virus này, buộc các tổ chức quốc tế phải chạy đua phát triển vắc xin mới trong khi vẫn cố gắng kiểm soát dịch tại chỗ.

Tình huống này cho thấy một thách thức lớn trong phòng chống dịch bệnh: ngay cả khi cùng thuộc một “họ virus”, mỗi loài virus khác nhau vẫn có thể cần vắc xin và thuốc điều trị riêng.

Đợt bùng phát hiện nay đang diễn ra như thế nào

Ngày 15/5/2026, Bộ Y tế Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) chính thức tuyên bố bùng phát Ebola sau khi xét nghiệm trong phòng thí nghiệm xác định virus gây bệnh là Bundibugyo ebolavirus tại tỉnh Ituri ở phía đông bắc đất nước.

Các cảnh báo ban đầu xuất hiện khi một căn bệnh chưa xác định với tỷ lệ tử vong cao xảy ra tại khu vực Mongbwalu, trong đó có cả nhân viên y tế tử vong. Sau điều tra, các mẫu xét nghiệm xác nhận đây là virus Bundibugyo. Đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 tại DRC kể từ năm 1976.

Dịch nhanh chóng mang tính xuyên biên giới khi Uganda xác nhận một ca tử vong nhập cảnh từ DRC, làm dấy lên lo ngại về khả năng lây lan sang các quốc gia lân cận.

Trước tình hình này, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố sự kiện là Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế (PHEIC) vào tháng 5/2026.

Các báo cáo ban đầu ghi nhận 246 ca nghi nhiễm và 80 ca tử vong tại DRC tính đến giữa tháng 5. Tuy nhiên, các đánh giá sau đó cho thấy số ca nghi nhiễm có thể lên hàng trăm trường hợp, trong khi số ca xác nhận còn hạn chế do việc xét nghiệm vẫn đang tiếp tục.

Vì sao vắc xin Ebola hiện có không hiệu quả

Nhiều người nghĩ “Ebola” chỉ là một loại virus duy nhất, nhưng trên thực tế bệnh này có thể do nhiều loài virus khác nhau trong họ Orthoebolavirus gây ra.

Loại vắc xin Ebola đã được cấp phép rộng rãi hiện nay — Ervebo — được thiết kế để chống lại Zaire ebolavirus, chủng virus gây ra những đợt dịch lớn và nguy hiểm nhất trong lịch sử gần đây.

Tuy nhiên, đợt dịch hiện nay do Bundibugyo ebolavirus, một loài virus khác về mặt di truyền. Các vắc xin và liệu pháp kháng thể phát triển cho Zaire ebolavirus chưa được chứng minh là có hiệu quả với Bundibugyo, và hiện chưa có vắc xin hay thuốc điều trị chuyên biệt được phê duyệt cho chủng này.

Điều đó không có nghĩa các vắc xin Ebola hiện có “mất tác dụng”, mà đơn giản là chúng được thiết kế cho một loài virus khác.

Các vắc xin thử nghiệm đang được tăng tốc

Vì chưa có giải pháp y tế sẵn sàng, các tổ chức y tế toàn cầu đang thúc đẩy phát triển các vắc xin thử nghiệm nhắm riêng vào chủng Bundibugyo.

Hai ứng viên nổi bật gồm:

1. Vắc xin rVSV‑BDBV
Ứng viên này sử dụng nền tảng virus tái tổ hợp vesicular stomatitis (rVSV) — công nghệ tương tự vắc xin Ervebo — nhưng được chỉnh sửa để nhắm vào virus Bundibugyo.

2. Vắc xin Bundibugyo dựa trên nền tảng ChAdOx1
Ứng viên thứ hai dùng công nghệ vector virus ChAdOx1 do Đại học Oxford phát triển. Việc sản xuất đang được hỗ trợ bởi Serum Institute of India, nhà sản xuất vắc xin lớn nhất thế giới, theo cơ chế phản ứng khẩn cấp.

Theo các kế hoạch ban đầu, những liều vắc xin đầu tiên có thể được sản xuất trong 2–3 tháng, dù vẫn cần thêm thử nghiệm — bao gồm nghiên cứu trên động vật — trước khi có thể triển khai rộng rãi.

Vai trò của CEPI và các đối tác quốc tế

CEPI (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations) — Liên minh đổi mới chuẩn bị cho dịch bệnh — đã nhanh chóng huy động nguồn lực cùng các đối tác như WHO, Africa CDC, Gavi, UNICEF, Ngân hàng Thế giới và các cơ quan y tế quốc gia để hỗ trợ ứng phó với dịch.

Các hoạt động chính gồm:

• thúc đẩy nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng
• hỗ trợ sản xuất vắc xin thử nghiệm
• điều phối tài chính và nguồn lực quốc tế
• hỗ trợ các quốc gia bị ảnh hưởng về hậu cần, giám sát dịch và xét nghiệm

Trên thực tế, một phần nền tảng cho việc thử nghiệm nhanh vắc xin đã được chuẩn bị từ trước trong các chương trình sẵn sàng ứng phó dịch bệnh tại khu vực này, với sự hợp tác của CEPI, WHO và cơ quan HERA của Liên minh châu Âu.

“Sứ mệnh 100 ngày” – mục tiêu rút ngắn thời gian phát triển vắc xin

Chiến lược dài hạn của CEPI có tên “100 Days Mission”, đặt mục tiêu rút ngắn thời gian từ khi phát hiện mầm bệnh mới đến khi có ứng viên vắc xin xuống khoảng 100 ngày.

Đợt bùng phát Bundibugyo hiện nay được xem như một bài kiểm tra thực tế cho mục tiêu này. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc tạo ra một vắc xin đã thử nghiệm đầy đủ và sẵn sàng triển khai trong vòng ba tháng vẫn cực kỳ khó khăn, đặc biệt khi dịch xảy ra ở các khu vực hạ tầng y tế hạn chế.

Ngoài việc nghiên cứu khoa học, nhiều yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến tốc độ triển khai như thử nghiệm lâm sàng, phê duyệt của cơ quan quản lý, năng lực sản xuất và hệ thống bảo quản lạnh.

Vì sao đợt bùng phát này được coi là khẩn cấp

Có nhiều lý do khiến các tổ chức y tế toàn cầu đánh giá tình hình hiện nay là nghiêm trọng:

• Chưa có vắc xin hoặc thuốc điều trị được cấp phép cho chủng Bundibugyo.
• Dịch đã lan qua biên giới giữa DRC và Uganda.
• Số ca bệnh có thể bị đánh giá thấp do năng lực xét nghiệm và giám sát còn hạn chế.

Dù vậy, các cơ quan y tế quốc tế nhấn mạnh rằng nguy cơ đối với các khu vực ngoài vùng dịch vẫn ở mức thấp, miễn là các biện pháp kiểm soát và giám sát được duy trì hiệu quả.

Bài học lớn cho công tác chuẩn bị chống dịch

Đợt bùng phát Bundibugyo cho thấy một thực tế quan trọng trong kiểm soát bệnh truyền nhiễm: một họ virus có thể chứa nhiều loài khác nhau và mỗi loài có thể cần giải pháp y tế riêng.

Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu Ebola và phát triển vắc xin thành công cho một số chủng, thế giới vẫn chưa có công cụ bảo vệ cho tất cả các biến thể. Chính vì vậy, cuộc chạy đua phát triển vắc xin mới lần này không chỉ nhằm kiểm soát dịch hiện tại mà còn đang định hình cách thế giới chuẩn bị cho những đợt bùng phát trong tương lai.