Dự án euro kỹ thuật số của ECB đang gây căng thẳng với các ngân hàng châu Âu như thế nào?

Cuộc tranh luận quanh euro kỹ thuật số thực chất xoay quanh một câu hỏi lớn: ai sẽ kiểm soát tầng hạ tầng thanh toán số tiếp theo của châu Âu. Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) coi đây là dự án chiến lược để tăng “chủ quyền tiền tệ và thanh toán”, trong khi nhiều ngân hàng thương mại lại nhìn thấy chi phí lớn và nguy cơ cạnh tranh trực tiếp với hoạt động kinh doanh của họ.

Vì sao ECB muốn có euro kỹ thuật số?

Một trong những động lực chính là sự phụ thuộc ngày càng lớn của châu Âu vào các mạng lưới thanh toán quốc tế. Hiện 13 trong số 20 quốc gia thuộc khu vực đồng euro phụ thuộc vào các hệ thống thẻ quốc tế cho thanh toán bằng thẻ.

Điều đó đồng nghĩa phần lớn giao dịch thẻ ở châu Âu chạy qua các hạ tầng do các công ty ngoài châu Âu kiểm soát. Theo ECB, điều này tạo ra rủi ro về khả năng chống chịu và chủ quyền tài chính, vì các nhà cung cấp nước ngoài có thể quyết định tiêu chuẩn kỹ thuật, phí giao dịch và điều kiện sử dụng.

Ngoài ra, sự trỗi dậy của stablecoin và các loại tiền kỹ thuật số tư nhân – nhiều loại gắn với đồng USD – cũng khiến ECB lo ngại rằng tiền ngân hàng thương mại bằng euro có thể dần bị thay thế nếu châu Âu không có lựa chọn tiền công kỹ thuật số của riêng mình.

Vì sao ngân hàng thương mại phản đối?

Các ngân hàng không phản đối hoàn toàn ý tưởng này, nhưng họ lo ngại về tác động kinh tế và cấu trúc thị trường.

Trước hết là chi phí triển khai. Một phân tích của ECB cho thấy ngành ngân hàng có thể phải đầu tư khoảng 4 tỷ đến 5,8 tỷ euro cho việc xây dựng hệ thống cần thiết để hỗ trợ euro kỹ thuật số.

Quan trọng hơn là nỗi lo về “disintermediation” – mất vai trò trung gian tài chính.

Nếu người dân có thể giữ tiền trực tiếp trong ví euro kỹ thuật số được bảo chứng bởi ECB, một phần tiền gửi có thể rời khỏi ngân hàng thương mại. Trong thời kỳ bất ổn tài chính, xu hướng này có thể mạnh hơn vì người dùng có thể chuyển tiền sang ví do ngân hàng trung ương hậu thuẫn, vốn được xem là an toàn hơn.

Tiền gửi là nguồn vốn chi phí thấp của ngân hàng. Nếu dòng tiền này suy giảm, khả năng cho vay của họ cũng có thể bị ảnh hưởng.

ECB nói gì để trấn an thị trường?

ECB nhấn mạnh rằng dự án không nhằm thay thế ngân hàng thương mại. Hệ thống dự kiến vẫn giữ mô hình tiền tệ hai tầng: ngân hàng trung ương phát hành tiền, còn các tổ chức tài chính tư nhân cung cấp dịch vụ cho khách hàng.

Trong kịch bản này, euro kỹ thuật số sẽ hoạt động như một hạ tầng chung. Các ngân hàng và công ty fintech sẽ phân phối ví, xây dựng dịch vụ thanh toán và phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng dựa trên nền tảng đó.

Tiến độ triển khai: vẫn còn khá xa

Dự án hiện vẫn ở giai đoạn chuẩn bị. ECB cho biết họ chỉ có thể quyết định phát hành sau khi luật liên quan được Liên minh châu Âu thông qua.

Nếu quá trình lập pháp hoàn tất vào năm 2026, thử nghiệm có thể bắt đầu năm 2027, và hệ thống Eurosystem sẽ sẵn sàng cho đợt phát hành đầu tiên có thể vào năm 2029.

Điều này khiến một số ngân hàng cho rằng tiến độ đang quá chậm so với sự thay đổi của thị trường thanh toán số.

Trong khi đó, khu vực tư nhân đang đi nhanh hơn

Song song với dự án của ECB, ngành ngân hàng châu Âu cũng đang xây dựng các giải pháp riêng. Một ví dụ là mạng thanh toán Wero thuộc European Payments Initiative (EPI) và liên minh EuroPA.

Hệ sinh thái này kết nối các dịch vụ thanh toán quốc gia và hiện có thể phục vụ khoảng 130 triệu người dùng tại 13 quốc gia châu Âu, nhằm tạo ra một lựa chọn nội khối thay thế Visa và Mastercard.

Với nhiều ngân hàng, các hệ thống như Wero hấp dẫn hơn vì chúng giữ mối quan hệ khách hàng và doanh thu thanh toán trong khu vực ngân hàng, thay vì chuyển một phần chuỗi giá trị sang ngân hàng trung ương.

Cuộc tranh luận thực sự nằm ở “quyền kiểm soát” hệ thống thanh toán

Vì vậy, căng thẳng giữa ECB và ngành ngân hàng phản ánh hai cách tiếp cận khác nhau.

• ECB xem euro kỹ thuật số như hạ tầng công cộng chiến lược để tăng chủ quyền tài chính và giảm phụ thuộc vào hệ thống thanh toán nước ngoài.
• Trong khi đó, nhiều ngân hàng lo rằng nó có thể trở thành đối thủ cạnh tranh do nhà nước hậu thuẫn, ảnh hưởng đến tiền gửi, ví điện tử và doanh thu thanh toán của họ.

Khi thanh toán số ngày càng chiếm ưu thế và cạnh tranh địa chính trị gia tăng, câu hỏi về ai kiểm soát hạ tầng thanh toán của châu Âu đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.