Vì sao gián đoạn phân bón tại eo biển Hormuz có thể đẩy giá lương thực thế giới tăng mạnh

Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới cho thấy giá phân bón tăng mạnh đầu năm 2026. Riêng giá urê đã tăng khoảng 46% chỉ trong một tháng từ tháng 2 sang tháng 3.

Triển vọng phía trước cũng không mấy lạc quan. Ngân hàng Thế giới cảnh báo giá phân bón có thể tăng thêm khoảng 31% trong năm 2026 nếu các gián đoạn nguồn cung vẫn tiếp diễn.

Khi chi phí đầu vào tăng quá nhanh như vậy, nông dân thường phản ứng theo những cách khá dễ dự đoán.

Phản ứng phổ biến: giảm lượng phân bón

Trong sản xuất cây trồng, phân bón là một trong những chi phí biến đổi lớn nhất. Khi giá tăng mạnh, nhiều nông dân sẽ:

• Giảm lượng phân bón sử dụng trên mỗi hecta
• Trì hoãn việc mua phân bón
• Chuyển sang các loại cây trồng cần ít phân bón hơn
• Trong trường hợp cực đoan, giảm diện tích gieo trồng

Các nghiên cứu về thị trường phân bón cho thấy khi giá duy trì ở mức cao, nông dân thường giảm lượng dinh dưỡng bón cho cây, điều này trực tiếp kéo giảm năng suất.

Những điều chỉnh này giúp giảm áp lực tài chính ngắn hạn nhưng lại làm giảm sản lượng trong mùa thu hoạch kế tiếp.

Ít phân bón hơn đồng nghĩa năng suất thấp hơn

Năng suất của các cây lương thực chủ lực như lúa mì, ngô và gạo phụ thuộc rất nhiều vào phân bón nitơ và phốt phát. Nếu nhiều trang trại đồng loạt giảm lượng bón, tổng sản lượng toàn cầu của các loại cây trồng này có thể suy giảm.

Ngay cả mức giảm năng suất nhỏ tại nhiều khu vực nông nghiệp lớn cũng đủ khiến tồn kho lương thực toàn cầu bị thu hẹp và đẩy giá hàng hóa nông sản lên cao.

Do khoảng cách thời gian giữa lúc mua phân bón và lúc thu hoạch, tác động lên lạm phát lương thực thường xuất hiện trễ. Đầu năm 2026, giá lương thực cơ bản vẫn tương đối ổn định, nhưng nhiều chỉ báo dự báo sớm đã cho thấy áp lực lạm phát đang tăng do giá năng lượng và phân bón leo thang.

Các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu dễ bị tổn thương nhất

Những nước phải nhập khẩu cả phân bón lẫn lương thực đối mặt với rủi ro lớn nhất.

Họ phải chịu cú sốc hai tầng:

1. Chi phí phân bón tăng khiến chi phí sản xuất nông nghiệp trong nước cao hơn.
2. Nguồn cung lương thực toàn cầu giảm có thể làm giá nhập khẩu thực phẩm tăng mạnh.

Một số khu vực ở châu Phi và Nam Á đặc biệt dễ bị tổn thương do phụ thuộc nhiều vào nguồn phân bón từ khu vực Vùng Vịnh.

Thời tiết xấu có thể làm cú sốc nghiêm trọng hơn

Thị trường nông nghiệp vốn rất nhạy cảm với khí hậu. Nếu tình trạng thiếu phân bón xảy ra cùng lúc với các hiện tượng thời tiết cực đoan, tác động có thể cộng hưởng.

Ví dụ, El Niño có thể gây hạn hán hoặc nắng nóng tại nhiều vùng trồng trọt lớn. Nếu điều đó trùng với việc nông dân giảm sử dụng phân bón, sản lượng ngũ cốc toàn cầu có thể giảm mạnh hơn dự kiến, làm kho dự trữ nhanh chóng cạn kiệt và đẩy giá thực phẩm tăng nhanh.

Vì sao lạm phát thực phẩm thường xuất hiện muộn

Chuỗi cung ứng nông nghiệp vận hành theo chu kỳ mùa vụ, vì vậy cú sốc đầu vào không lập tức phản ánh ở giá trong siêu thị.

Chuỗi phản ứng thường diễn ra theo trình tự:

1. Xung đột làm gián đoạn sản xuất hoặc vận chuyển phân bón.
2. Giá phân bón tăng mạnh.
3. Nông dân giảm lượng bón hoặc thay đổi kế hoạch gieo trồng.
4. Năng suất giảm ở vụ thu hoạch tiếp theo.
5. Nguồn cung lương thực toàn cầu thắt chặt và giá tăng.

Mỗi bước có thể mất nhiều tháng, khiến lạm phát thực phẩm xuất hiện muộn hơn so với cú sốc ban đầu.

Kết luận

Đợt tăng giá phân bón liên quan đến các gián đoạn quanh eo biển Hormuz có thể chưa lập tức gây ra lạm phát lương thực. Tuy nhiên, nó đang làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện một làn sóng tăng giá thực phẩm trong tương lai gần.

Chi phí đầu vào cao, lợi nhuận nông nghiệp bị thu hẹp và các rủi ro khí hậu đang bắt đầu ảnh hưởng đến quyết định gieo trồng trên toàn cầu. Nếu giá phân bón tiếp tục duy trì ở mức cao trong các mùa vụ tới, hệ quả có thể là năng suất thấp hơn, nguồn cung lương thực thắt chặt và giá thực phẩm tăng trong chu kỳ nông nghiệp tiếp theo.