Chiến sự Iran đang làm thay đổi thương mại dầu toàn cầu và mở đường cho petroyuan

Chi tiết này rất đáng chú ý: trong thời điểm khủng hoảng, những quốc gia và doanh nghiệp vẫn có khả năng mua, vận chuyển, bảo hiểm và thanh toán dầu sẽ có ảnh hưởng lớn hơn đến cách thị trường vận hành.

Khủng hoảng khiến thanh toán dầu bằng nhân dân tệ hấp dẫn hơn

Các cú sốc địa chính trị thường thúc đẩy thay đổi trong hạ tầng tài chính toàn cầu. Trong trường hợp này, bất ổn quanh Hormuz đã làm tăng sức hút của thanh toán dầu bằng nhân dân tệ.

Một số phân tích cho thấy nhu cầu sử dụng nhân dân tệ tăng lên sau khi Iran bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng đồng tiền của Trung Quốc đối với một số lô hàng đi qua khu vực, giúp việc giao dịch ngoài hệ thống USD trở nên thực tế hơn trong điều kiện chiến tranh.

Tuy nhiên cần lưu ý một điểm quan trọng: dù có nhiều suy đoán về việc chỉ cho phép tàu dầu thanh toán bằng nhân dân tệ đi qua Hormuz, không có quy định chính thức nào như vậy được xác nhận công khai bởi phía Iran hoặc Trung Quốc.

Điều đó cho thấy sự chuyển dịch sang petroyuan đang diễn ra từng bước thông qua hành vi giao dịch, chứ không phải do một quyết định chính sách thay thế hoàn toàn hệ thống USD.

Petroyuan và hệ thống petrodollar

Trong nhiều thập kỷ, thị trường dầu mỏ toàn cầu gắn chặt với đồng USD — cấu trúc thường được gọi là hệ thống petrodollar. Phần lớn dầu thô trên thế giới được định giá và thanh toán bằng USD, qua đó củng cố vị thế thống trị của đồng tiền này trong thương mại và tài chính quốc tế.

Trong khi đó, Trung Quốc nhiều năm qua đã xây dựng các công cụ nhằm quốc tế hóa đồng nhân dân tệ (renminbi). Những nỗ lực này bao gồm hợp đồng tương lai dầu thô định giá bằng nhân dân tệ và các cơ chế thanh toán xuyên biên giới để giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính dựa trên USD.

Xung đột Iran đang vô tình củng cố chiến lược này vì:

• Các quốc gia bị trừng phạt sẵn sàng chấp nhận đồng tiền thay thế hơn
• Rủi ro trừng phạt khiến thanh toán bằng USD kém hấp dẫn trong một số giao dịch
• Hệ thống ngân hàng và vận tải liên quan đến Trung Quốc tạo ra kênh giao dịch song song

Dù vậy, phần lớn các nhà phân tích vẫn cho rằng USD vẫn là đồng tiền chủ đạo của thị trường năng lượng, và bất kỳ sự chuyển dịch nào cũng sẽ diễn ra từ từ thay vì đột ngột.

Kho dự trữ dầu khổng lồ: lợi thế chiến lược của Trung Quốc

Trung Quốc bước vào cuộc khủng hoảng này với vị thế an ninh năng lượng rất mạnh.

Theo ước tính của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Trung Quốc sở hữu lượng dự trữ dầu chiến lược lớn nhất thế giới tính đến tháng 12/2025, vượt Mỹ và Nhật Bản. Tổng lượng dự trữ đạt gần 1,4 tỷ thùng, sau khi nước này tăng tích trữ mạnh trong năm 2025 với tốc độ khoảng 1,1 triệu thùng mỗi ngày.

Kho dự trữ lớn mang lại cho Bắc Kinh một số lợi thế quan trọng khi thị trường bị sốc nguồn cung:

• Ít áp lực mua gấp: Trung Quốc có thể rút dầu từ kho thay vì mua với giá cao khi thị trường biến động.
• Tăng sức mặc cả: Có nhiều thời gian hơn để đàm phán giá với các nước xuất khẩu.
• Linh hoạt trước trừng phạt: Các nước bị cấm vận có thể chấp nhận thanh toán bằng nhân dân tệ để tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Nói cách khác, kho dự trữ không chỉ là lá chắn an ninh năng lượng mà còn là công cụ địa chính trị.

Thị trường dầu đang phân mảnh

Hệ quả trực tiếp của cuộc xung đột không phải là sự sụp đổ của petrodollar, mà là sự hình thành một hệ thống thương mại dầu mỏ phân mảnh hơn.

Song song hiện nay đang tồn tại nhiều mạng lưới giao dịch:

• Thị trường dầu truyền thống dựa trên USD
• Các tuyến thương mại chịu ảnh hưởng trừng phạt giữa Trung Quốc, Iran và Nga
• Những kênh thanh toán thay thế sử dụng nhân dân tệ hoặc các đồng tiền khác

Nếu ngày càng nhiều lô dầu được tài trợ bởi ngân hàng Trung Quốc, vận chuyển bằng đội tàu liên kết với Trung Quốc và bán cho Trung Quốc như người mua cuối cùng, vai trò của nhân dân tệ trong thương mại năng lượng có thể mở rộng dần — ngay cả khi các chuẩn giá như Brent hay WTI vẫn niêm yết bằng USD.

“Cửa sổ vàng” cho quốc tế hóa nhân dân tệ

Lịch sử cho thấy các cuộc khủng hoảng địa chính trị thường thúc đẩy thay đổi trong hệ thống tài chính toàn cầu. Những gián đoạn quanh eo biển Hormuz có thể trở thành cơ hội hiếm để nhân dân tệ được sử dụng rộng rãi hơn trong thương mại quốc tế.

Điểm mấu chốt không nằm ở ý thức hệ mà ở tính thực dụng: trong thị trường bất ổn, các nhà giao dịch ưu tiên hệ thống nào giúp tàu vẫn có thể chạy và tiền vẫn được thanh toán.

Nếu thanh toán bằng nhân dân tệ tiếp tục chứng minh hiệu quả trong các điều kiện căng thẳng như hiện nay, vai trò của nó trong thương mại dầu mỏ toàn cầu có thể tăng lên đáng kể theo thời gian.

Hiện tại, hệ thống dầu toàn cầu chưa chuyển từ petrodollar sang petroyuan chỉ sau một đêm. Nhưng cuộc chiến Iran đang cho thấy cấu trúc tài chính của thị trường năng lượng có thể bắt đầu thay đổi nhanh như thế nào khi tuyến vận tải dầu quan trọng nhất thế giới trở thành chiến trường.