Kế hoạch đưa Ukraine thành “thành viên liên kết” của EU

Con đường gia nhập Liên minh châu Âu (EU) của Ukraine đang tiến triển nhưng vẫn rất chậm và phức tạp về mặt chính trị — đặc biệt khi quốc gia này vẫn đang trong chiến tranh với Nga. Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã đưa ra một ý tưởng mới: tạo ra một quy chế trung gian gọi là “thành viên liên kết” của EU dành cho Ukraine.

Mục tiêu của sáng kiến này là đưa Kyiv tham gia sâu hơn vào hệ thống chính trị và thể chế của EU ngay từ bây giờ, trong khi tiến trình gia nhập đầy đủ vẫn tiếp tục trong nhiều năm tới.

Ý tưởng cốt lõi của đề xuất

Trong một bức thư gửi các lãnh đạo EU, Merz đề xuất trao cho Ukraine quy chế “associate member” (thành viên liên kết) trong giai đoạn đàm phán gia nhập. Quy chế này sẽ cho phép Ukraine tham gia nhiều hơn vào các cuộc thảo luận và cấu trúc chính sách của EU, nhưng chưa trở thành thành viên chính thức.

Ủy ban châu Âu cho biết họ đã nhận được đề xuất này và khuyến khích các nước thành viên thảo luận ở cấp Hội đồng châu Âu – cơ quan tập hợp lãnh đạo của các quốc gia EU.

Về bản chất, đây là cách để đưa Ukraine “gần hơn” với EU về chính trị và thể chế trước khi hoàn tất toàn bộ quy trình gia nhập.

Những quyền lợi Ukraine có thể nhận được

Dù thiết kế pháp lý chi tiết vẫn chưa được công bố, các báo cáo cho thấy quy chế này có thể mang lại một số quyền đáng chú ý.

Tham dự các hội nghị và cuộc họp của EU

Lãnh đạo Ukraine có thể tham gia các hội nghị thượng đỉnh của EU và các cuộc họp cấp bộ trưởng, nơi các chính sách quan trọng của khối được thảo luận. Tuy nhiên, Ukraine sẽ không có quyền bỏ phiếu trong các quyết định chính thức.

Có đại diện trong các thể chế EU

Theo kế hoạch, Ukraine có thể cử đại diện tham gia vào một số cơ quan của EU, bao gồm Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu. Những đại diện này được tham gia thảo luận nhưng không có quyền biểu quyết.

Tiếp cận một phần ngân sách và chương trình EU

Ukraine có thể được phép tham gia một số chương trình hoặc nguồn tài chính của EU, giúp hỗ trợ tái thiết và cải cách. Tuy nhiên, các báo cáo hiện chưa nêu rõ Ukraine sẽ được tiếp cận những quỹ nào hoặc quy mô hỗ trợ ra sao.

Nhìn chung, các bước này sẽ cho phép Ukraine hoạt động một phần bên trong hệ thống chính trị của EU, dù chưa trở thành thành viên đầy đủ.

Những giới hạn quan trọng của quy chế này

Quy chế “thành viên liên kết” được thiết kế rõ ràng là không phải tư cách thành viên EU đầy đủ.

Điểm quan trọng nhất là:

• Ukraine không có quyền bỏ phiếu trong các cơ quan ra quyết định của EU.

Ngoài ra, đề xuất hiện tại cũng không cho thấy Ukraine sẽ tự động được hưởng:

• Quyền tiếp cận đầy đủ vào thị trường chung EU
• Quỹ cấu trúc và quỹ liên kết của EU
• Trợ cấp từ Chính sách Nông nghiệp Chung (CAP)
• Quyền ra quyết định chính thức trong các cơ quan EU

Nói cách khác, Ukraine có thể tham gia và có tiếng nói, nhưng chưa có quyền lực quyết định.

Vấn đề an ninh và điều khoản hỗ trợ lẫn nhau của EU

Một số báo cáo cho biết kế hoạch của Merz cũng đề cập đến việc các nước EU có thể đưa ra cam kết chính trị về an ninh liên quan đến điều khoản mutual assistance clause của EU — quy định yêu cầu các nước thành viên hỗ trợ một quốc gia EU nếu nước đó bị tấn công vũ trang.

Tuy nhiên, hiện chưa rõ liệu điều khoản này có được áp dụng chính thức cho Ukraine hay chỉ là một dạng cam kết chính trị riêng. Cơ chế pháp lý cụ thể vẫn chưa được công bố.

Cơ chế bảo vệ pháp quyền và “snap‑back”

Trong chính sách mở rộng của EU, các nước ứng viên phải đáp ứng tiêu chuẩn cao về dân chủ, pháp quyền và quyền cơ bản. Tốc độ cải cách trong các lĩnh vực này ảnh hưởng trực tiếp đến tiến trình gia nhập.

Các cuộc thảo luận gần đây về mở rộng EU cũng nhấn mạnh việc thiết lập các cơ chế bảo vệ để xử lý trường hợp một quốc gia đi ngược lại các chuẩn mực dân chủ sau khi được hội nhập sâu hơn.

Trong bối cảnh quy chế thành viên liên kết, điều này có thể bao gồm cơ chế “snap‑back” — cho phép EU tạm dừng hoặc rút lại một số quyền lợi nếu các tiêu chuẩn pháp quyền hoặc dân chủ bị suy giảm. Tuy vậy, chi tiết cụ thể của cơ chế này chưa được công bố.

Vì sao Đức xem đây là “cây cầu tạm thời”

Theo Thủ tướng Merz, ý tưởng này phản ánh một số thực tế chính trị quan trọng.

Thứ nhất, Ukraine khó có thể gia nhập EU trong ngắn hạn, vì quá trình này đòi hỏi cải cách sâu rộng, đàm phán hàng chục lĩnh vực chính sách và phải được mọi quốc gia thành viên EU phê chuẩn.

Thứ hai, cuộc chiến với Nga khiến quá trình gia nhập trở nên nhạy cảm và phức tạp hơn về mặt an ninh và chính trị.

Thứ ba, EU đã có nhiều quốc gia ứng viên khác, đặc biệt ở khu vực Tây Balkan, đã chờ đợi nhiều năm để gia nhập. EU cũng muốn tránh tạo cảm giác rằng Ukraine đang “đi tắt” quy trình tiêu chuẩn.

Vì vậy, quy chế “thành viên liên kết” được xem như một giải pháp trung gian: tăng cường hội nhập chính trị cho Ukraine ngay lập tức, đồng thời vẫn giữ nguyên quy trình gia nhập chính thức của EU trong dài hạn.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Hiện tại, đây vẫn chỉ là đề xuất chính trị đang được thảo luận giữa các quốc gia thành viên EU, chứ chưa phải chính sách chính thức.

Nếu EU muốn tạo ra một loại quy chế thành viên mới như vậy, các nước thành viên có thể phải đạt được sự đồng thuận rộng rãi và thậm chí điều chỉnh một số khuôn khổ pháp lý hiện có.

Dù kết quả cuối cùng ra sao, đề xuất của Đức cho thấy EU đang tìm cách đưa Ukraine tiến gần hơn tới Liên minh trong khi con đường trở thành thành viên đầy đủ vẫn còn dài phía trước.