FCAS của châu Âu có thể vẫn tồn tại ngay cả khi chương trình tiêm kích thế hệ mới bị chia tách

Tranh chấp công nghiệp ở trung tâm FCAS

Điểm nóng lớn nhất của FCAS là NGF — chiếc tiêm kích có người lái thế hệ thứ sáu được thiết kế làm nền tảng cho toàn bộ hệ thống. Dassault, nhà sản xuất Rafale, dẫn dắt mảng này, trong khi Airbus đại diện cho lợi ích công nghiệp của Đức và Tây Ban Nha.

Hai bên ngày càng bất đồng về quyền thiết kế, sở hữu trí tuệ và cách phân chia khối lượng công việc. Tổng giám đốc Dassault, Eric Trappier, từng cảnh báo rằng dự án tiêm kích có thể coi như “đã chết” nếu Airbus và Dassault không đạt được thỏa thuận hợp tác khả thi.

Chính phủ Pháp và Đức đã nhiều lần phải đứng ra hòa giải, thậm chí đặt thời hạn để buộc các công ty tìm giải pháp trước khi chương trình NGF sụp đổ.

Câu hỏi lớn vì thế xuất hiện: liệu FCAS có thể tiếp tục nếu chiếc tiêm kích trung tâm không còn được phát triển chung?

FCAS chưa bao giờ chỉ là một chiếc máy bay

Mặc dù tiêm kích NGF thu hút nhiều chú ý nhất, FCAS ngay từ đầu đã được thiết kế như một “system of systems” — hệ thống gồm nhiều hệ thống kết nối với nhau.

Các thành phần chính gồm:

• Next‑Generation Fighter (NGF): máy bay chiến đấu có người lái thế hệ sáu.
• Remote Carriers: các drone tự hành hoặc điều khiển từ xa bay cùng tiêm kích để trinh sát, gây nhiễu điện tử hoặc tấn công.
• Combat Cloud: mạng dữ liệu chiến đấu kết nối máy bay, drone, cảm biến và hệ thống chỉ huy.

Tổng thể các thành phần này được gọi là Next Generation Weapon System (NGWS). Thay vì để một chiếc máy bay làm mọi nhiệm vụ, mô hình này phân tán năng lực chiến đấu sang nhiều nền tảng được kết nối với nhau.

Chính kiến trúc đó khiến FCAS có nhiều trụ cột công nghệ có thể tiếp tục phát triển ngay cả khi dự án tiêm kích bị đình trệ.

Combat Cloud và drone “đồng đội trung thành”

Trong FCAS, combat cloud có thể là yếu tố mang tính cách mạng nhất. Đây là mạng dữ liệu quân sự bảo mật, tích hợp trí tuệ nhân tạo, kết nối các hệ thống trên không, trên bộ, trên biển, trong không gian và cả không gian mạng.

Trong thực tế, điều này cho phép:

• Máy bay và drone chia sẻ dữ liệu mục tiêu gần như tức thời.
• Các cảm biến phân tán phát hiện mối đe dọa ngoài phạm vi radar của máy bay.
• Drone tự hành phối hợp thành bầy đàn tác chiến.

Các Remote Carrier — drone hộ tống — cũng đóng vai trò quan trọng. Chúng hoạt động như “loyal wingman” (đồng đội trung thành) bay cùng tiêm kích, mang theo cảm biến, thiết bị gây nhiễu hoặc vũ khí, giúp giảm rủi ro cho phi công.

Vì các công nghệ này dựa nhiều vào phần mềm, mạng dữ liệu và hệ thống tự động, chúng ít phụ thuộc vào một khung máy bay duy nhất. Điều đó mở ra khả năng tiếp tục hợp tác quốc tế ngay cả khi thiết kế tiêm kích bị chia tách.

Chiến tranh Ukraine thay đổi cách châu Âu nhìn về quốc phòng

Cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine năm 2022 đã làm thay đổi mạnh mẽ chính sách quốc phòng của châu Âu.

Chi tiêu quốc phòng trong Liên minh châu Âu tăng nhanh. Theo dữ liệu của Cơ quan Phòng vệ châu Âu (EDA), tổng chi tiêu quốc phòng của EU đạt €343 tỷ năm 2024 — tăng 19% so với năm trước — và có thể đạt khoảng €392 tỷ vào năm 2025.

Cuộc chiến này củng cố nhiều giả định chiến lược từng là nền tảng của FCAS:

• Châu Âu cần tự chủ quốc phòng và năng lực công nghiệp quân sự mạnh hơn.
• Chiến tranh cường độ cao đòi hỏi hệ thống tác chiến mạng hóa đa miền.
• Các đồng minh NATO phải hiện đại hóa lực lượng nhanh hơn trước môi trường an ninh mới.

Tuy nhiên, sự cấp bách của các mối đe dọa hiện tại cũng khiến các chính phủ phải ưu tiên năng lực quân sự ngắn hạn, đôi khi cạnh tranh ngân sách với những dự án dài hạn như tiêm kích thế hệ sáu.

Kịch bản hai loại tiêm kích

Khi căng thẳng giữa Airbus và Dassault kéo dài, một số nhà phân tích bắt đầu nói đến kịch bản “hai tiêm kích” như giải pháp thỏa hiệp.

Trong mô hình này:

• Pháp có thể phát triển một thiết kế tiêm kích phù hợp với yêu cầu riêng, bao gồm khả năng hoạt động trên tàu sân bay.
• Đức và Tây Ban Nha, có thể thông qua Airbus, phát triển một thiết kế khác.
• Cả hai loại máy bay vẫn hoạt động trong cùng hệ sinh thái combat cloud và drone của FCAS.

Lãnh đạo Airbus từng cho biết công ty sẵn sàng xem xét phương án hai tiêm kích nếu các chính phủ yêu cầu.

Nếu xảy ra, đây sẽ là bước ngoặt lớn so với tầm nhìn ban đầu về một máy bay chiến đấu chung cho toàn châu Âu, nhưng vẫn có thể giữ được các yếu tố hợp tác cốt lõi.

Tương lai có thể xoay quanh kiến trúc hệ thống

Ngày càng có dấu hiệu cho thấy trọng tâm của FCAS có thể chuyển từ chiếc máy bay sang kiến trúc số và mạng tác chiến.

Nếu các chính phủ thống nhất về chuẩn mở và giao diện chung, các quốc gia có thể vận hành những loại máy bay khác nhau nhưng vẫn nằm trong một hệ sinh thái chiến đấu châu Âu thống nhất — kết nối bởi combat cloud, drone hộ tống, cảm biến và hệ thống vũ khí chung.

Lựa chọn ngược lại là sự phân mảnh: mỗi nước phát triển chương trình riêng với mạng lưới và hệ thống không tương thích.

Vì vậy, tương lai của FCAS có thể không còn xoay quanh câu hỏi “châu Âu sẽ có một tiêm kích chung hay không”, mà là liệu châu Âu có thể xây dựng một kiến trúc tác chiến chung cho chiến tranh trên không trong tương lai hay không.