WHO tranh luận về việc dùng vắc xin Ervebo cho ổ dịch Ebola chủng Bundibugyo

Ổ dịch Ebola do chủng Bundibugyo đang lan rộng tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và Uganda đã buộc các chuyên gia y tế toàn cầu phải xem xét một quyết định khó: liệu có nên dùng những vắc xin Ebola hiện có — đặc biệt là Ervebo của Merck — dù chúng được thiết kế cho một chủng virus khác.

Một hội đồng chuyên gia do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dẫn đầu đang đánh giá khả năng này. Vấn đề cốt lõi là cân bằng giữa bằng chứng khoa học còn hạn chế và nhu cầu cấp bách để khống chế dịch bệnh chết người.

Ổ dịch Ebola đang gia tăng tại Trung Phi

Ổ dịch được xác nhận bắt đầu tại tỉnh Ituri ở đông bắc CHDC Congo, sau khi xét nghiệm trong phòng thí nghiệm xác nhận sự hiện diện của virus Ebola thuộc loài Bundibugyo. WHO đã tăng cường hỗ trợ chính phủ Congo trong các nỗ lực kiểm soát dịch.

Tính đến giữa tháng 5 năm 2026, các báo cáo dựa trên dữ liệu của WHO cho thấy khoảng 500 ca bệnh liên quan đến ổ dịch và 131 ca tử vong nghi ngờ.

Các ca bệnh cũng đã xuất hiện bên ngoài khu vực ban đầu, bao gồm thủ đô Kinshasa của Congo và thủ đô Kampala của Uganda, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lây lan rộng hơn trong khu vực.

Trước mức độ nghiêm trọng này, WHO đã tuyên bố ổ dịch là Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế (Public Health Emergency of International Concern – PHEIC) vào ngày 17/05/2026.

Vì sao vắc xin Ebola hiện có không hoàn toàn phù hợp

Khó khăn chính nằm ở việc virus gây ra ổ dịch lần này là Bundibugyo ebolavirus, trong khi các vắc xin và thuốc điều trị Ebola hiện nay chủ yếu được phát triển cho chủng Zaire ebolavirus.

Chẳng hạn, Ervebo – loại vắc xin Ebola được cấp phép và từng giúp kiểm soát nhiều đợt bùng phát trước đây – được thiết kế đặc biệt cho Ebola-Zaire, không phải Bundibugyo.

Theo các cơ quan quản lý, hiện chưa có vắc xin hoặc phương pháp điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt cho bệnh do virus Bundibugyo.

Điều này khiến việc sử dụng vắc xin hiện có trở nên phức tạp: hiệu quả của chúng đối với chủng virus hiện tại không thể mặc nhiên được giả định.

Vì sao Ervebo vẫn được đưa vào bàn thảo

Dù có sự khác biệt giữa các chủng virus, Ervebo vẫn là ứng viên rõ ràng nhất để xem xét trong tình huống khẩn cấp.

Trong các đợt bùng phát Ebola trước đây, vắc xin này thường được sử dụng theo chiến lược “tiêm chủng vòng” (ring vaccination): tiêm cho những người tiếp xúc gần với ca bệnh và nhân viên y tế tuyến đầu để chặn chuỗi lây truyền.

Một số dữ liệu khoa học hạn chế gợi ý rằng phản ứng miễn dịch do Ervebo tạo ra có thể cung cấp mức bảo vệ chéo nhất định đối với virus Bundibugyo, dù vắc xin không được thiết kế cho chủng này.

Tuy nhiên, bằng chứng hiện có rất ít — và đó chính là lý do WHO cần nhóm chuyên gia đánh giá kỹ lưỡng trước khi đưa ra quyết định.

Bài toán rủi ro – lợi ích

Quyết định của các chuyên gia xoay quanh một câu hỏi khó: liệu một công cụ không hoàn hảo có tốt hơn việc không có công cụ nào hay không.

Một số yếu tố làm tăng áp lực phải hành động:

• Trong các đợt bùng phát trước đây, tỷ lệ tử vong của Bundibugyo dao động khoảng 30%–50%.
• Không có vắc xin hoặc thuốc điều trị đặc hiệu cho chủng virus này.

Nhưng cũng có những lo ngại khoa học:

• Hiệu quả của Ervebo đối với Bundibugyo chưa được chứng minh ở người.
• Việc dùng vắc xin cho chủng virus khác có thể gây ra các phản ứng miễn dịch không mong muốn hoặc không mang lại lợi ích thực sự.

Do đó, các nhà khoa học phải đánh giá liệu việc triển khai vắc xin có thể giảm số ca nhiễm, ca bệnh nặng hoặc tử vong, đặc biệt ở nhân viên y tế và những người tiếp xúc gần, hay không.

Nếu triển khai, đó sẽ là sử dụng khẩn cấp

Nếu Ervebo được chấp thuận sử dụng trong ổ dịch Bundibugyo, nhiều khả năng việc này sẽ diễn ra theo cơ chế khẩn cấp hoặc sử dụng ngoài chỉ định (off‑label).

Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa:

• WHO
• cơ quan quản lý quốc gia
• chính phủ các nước bị ảnh hưởng

Bên cạnh đó, việc triển khai sẽ cần hệ thống theo dõi nghiêm ngặt để ghi nhận:

• những người được tiêm vắc xin
• mức độ phơi nhiễm với virus
• ca nhiễm sau tiêm
• kết quả điều trị và tử vong
• các tác dụng phụ có thể xảy ra

Những dữ liệu này sẽ giúp xác định liệu vắc xin có thực sự hữu ích đối với Bundibugyo hay không.

Quyết định trong bối cảnh thiếu chắc chắn

Cuộc thảo luận của WHO phản ánh một thực tế quen thuộc trong y tế công cộng: trong các tình huống khẩn cấp, quyết định đôi khi phải được đưa ra trước khi có đầy đủ bằng chứng khoa học.

Với hàng trăm ca bệnh và hơn một trăm ca tử vong đã được báo cáo, cùng việc chưa có vắc xin chuyên biệt cho Bundibugyo, câu hỏi trọng tâm hiện nay là liệu một vắc xin có hiệu quả chưa chắc chắn có thể giúp giảm thiểu thiệt hại tốt hơn là không có vắc xin nào hay không.

Các chuyên gia của WHO đang tìm câu trả lời cho chính câu hỏi đó — trong khi dịch bệnh vẫn tiếp tục diễn biến.