Các nhà khoa học thử nghiệm thuốc GLP‑1 để cải thiện phục hồi sau đột quỵ nặng

Đột quỵ thiếu máu não cấp do tắc động mạch lớn là một trong những dạng đột quỵ nghiêm trọng nhất. Ngay cả khi bác sĩ loại bỏ cục máu đông thành công bằng thủ thuật lấy huyết khối cơ học (mechanical thrombectomy), nhiều bệnh nhân vẫn bị di chứng lâu dài vì mô não có thể tiếp tục bị tổn thương trong và sau khi dòng máu được khôi phục.

Các nhà khoa học tại Đại học Trung văn Hồng Kông (CUHK) đang nghiên cứu một hướng đi khá bất ngờ: sử dụng thuốc chủ vận thụ thể GLP‑1, chẳng hạn như semaglutide—loại thuốc vốn nổi tiếng trong điều trị tiểu đường type 2 và giảm cân. Giả thuyết của họ là thuốc này có thể giúp bảo vệ mô não và cải thiện khả năng hồi phục khi dùng quanh thời điểm thực hiện thủ thuật lấy huyết khối.

Vấn đề lâm sàng: nhiều bệnh nhân đến viện quá muộn để dùng thuốc tiêu sợi huyết

Trong điều trị đột quỵ thiếu máu não, phương pháp chuẩn ban đầu là tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (IVT) bằng các thuốc như alteplase để làm tan cục máu đông. Tuy nhiên, phương pháp này thường chỉ hiệu quả nếu được dùng trong khoảng 4,5 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng, nên nhiều bệnh nhân đến bệnh viện quá muộn để được áp dụng.

Đối với các trường hợp tắc mạch lớn, bác sĩ vẫn có thể thực hiện can thiệp nội mạch (EVT)—thường gọi là lấy huyết khối cơ học—để trực tiếp lấy cục máu đông khỏi mạch não. Phương pháp này có thể mang lại lợi ích cho một số bệnh nhân thậm chí đến 24 giờ sau khi khởi phát đột quỵ, nếu được lựa chọn phù hợp.

Tuy nhiên, việc khôi phục dòng máu không phải lúc nào cũng đủ để ngăn ngừa tổn thương thần kinh nặng.

Vì sao thuốc GLP‑1 được xem là ứng viên tiềm năng

Các thuốc GLP‑1 receptor agonist như semaglutide mô phỏng tác dụng của một hormone tự nhiên giúp điều hòa đường huyết và chuyển hóa. Chúng hiện được kê đơn rộng rãi cho bệnh tiểu đường type 2 và điều trị béo phì, nhưng các nghiên cứu cho thấy tác dụng sinh học của nhóm thuốc này còn vượt xa kiểm soát đường huyết.

Nhiều nghiên cứu cho thấy thuốc GLP‑1 có thể tác động đến các quá trình liên quan trực tiếp đến tổn thương não trong đột quỵ, bao gồm:

• Cải thiện kiểm soát đường huyết và ổn định chuyển hóa
• Giảm phản ứng viêm
• Giảm stress oxy hóa
• Cải thiện chức năng nội mô và mạch máu
• Kích hoạt các con đường bảo vệ và sống còn của tế bào

Những cơ chế này về mặt lý thuyết có thể giúp giảm tổn thương não và hỗ trợ phục hồi sau thiếu máu và tái tưới máu.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng cũng cho thấy thuốc GLP‑1 có thể giảm kích thước vùng nhồi máu, giảm chết tế bào và viêm, đồng thời thúc đẩy sinh tế bào thần kinh mới và tăng lưu lượng máu não sau đột quỵ.

Thời điểm dùng thuốc có thể là yếu tố then chốt

Các nhà khoa học tại CUHK cho rằng thời điểm sử dụng thuốc rất quan trọng.

Việc tiêm thuốc GLP‑1 trước và sau khi lấy huyết khối có thể nhắm vào hai giai đoạn tổn thương khác nhau:

1. Giai đoạn thiếu máu: khi mô não thiếu oxy do mạch máu bị tắc.
2. Giai đoạn tái tưới máu: khi dòng máu trở lại nhưng lại kích hoạt viêm, tổn thương mạch máu, phù não và chết tế bào.

Hiện tượng này được gọi là tổn thương do tái tưới máu (reperfusion injury)—một lý do quan trọng khiến việc lấy cục máu đông thành công không phải lúc nào cũng dẫn đến phục hồi thần kinh hoàn toàn.

Theo giả thuyết của nhóm nghiên cứu, việc kích hoạt thụ thể GLP‑1 có thể giúp ổn định chuyển hóa và bảo vệ tế bào thần kinh trong giai đoạn dễ tổn thương này.

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên giai đoạn 2

Để kiểm tra giả thuyết, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên giai đoạn 2 đánh giá semaglutide ở bệnh nhân đột quỵ tắc mạch lớn cấp tính đang được điều trị bằng can thiệp nội mạch.

Một số đặc điểm chính của nghiên cứu:

• Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành nhóm dùng semaglutide và nhóm điều trị tiêu chuẩn.
• Thuốc được tiêm trước hoặc trong khi thực hiện EVT, và trong một số phác đồ còn được dùng lại sau thủ thuật.
• Các nhà nghiên cứu theo dõi sự phục hồi thần kinh và chức năng trong thời gian sau can thiệp.

Các báo cáo ban đầu cho thấy phương pháp này có thể cải thiện phục hồi thần kinh, với một số phân tích ghi nhận cải thiện khoảng 20% ở một số nhóm bệnh nhân, đặc biệt là những người không được dùng tiêu sợi huyết tĩnh mạch.

Tuy vậy, kết quả vẫn còn sớm. Một số phân tích cho thấy khác biệt tổng thể về phục hồi chức năng chưa lớn, dù có dấu hiệu giảm nguy cơ xuất huyết nội sọ và lợi ích ở một số nhóm bệnh nhân nhất định.

Vì sao điều này quan trọng với bệnh nhân đến viện muộn

Một tỷ lệ lớn bệnh nhân đột quỵ không kịp đến bệnh viện trong cửa sổ 4,5 giờ để dùng tiêu sợi huyết.

Trong những trường hợp này, lấy huyết khối cơ học thường là lựa chọn điều trị chính. Một số phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy EVT đơn thuần có thể đạt tỷ lệ độc lập chức năng tương tự khi so với kết hợp IVT và EVT trong một số tình huống.

Tuy nhiên, ngay cả khi cục máu đông được loại bỏ thành công, kết quả hồi phục vẫn rất khác nhau. Một loại thuốc giúp bảo vệ mô não trong và sau thủ thuật có thể cải thiện đáng kể kết quả lâu dài cho bệnh nhân.

Vai trò ngày càng lớn của con đường GLP‑1 trong y học

Sự quan tâm đến GLP‑1 trong đột quỵ là một phần của xu hướng lớn hơn trong y học.

Trong hơn một thập kỷ qua, các thuốc GLP‑1 đã cho thấy lợi ích trên nhiều hệ cơ quan:

• Các thử nghiệm lớn về tim mạch ghi nhận giảm các biến cố tim mạch nghiêm trọng ở bệnh nhân sử dụng thuốc.
• Phân tích tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy nhóm thuốc này có thể làm giảm nguy cơ đột quỵ, chủ yếu là đột quỵ thiếu máu não.

Vì vậy, GLP‑1 ngày càng được xem là liệu pháp chuyển hóa–tim mạch (cardiometabolic therapy) chứ không chỉ là thuốc điều trị tiểu đường.

Nếu các thử nghiệm đang diễn ra xác nhận hiệu quả trong đột quỵ cấp, con đường GLP‑1 có thể mở rộng thêm một lần nữa—trở thành một phần của chiến lược điều trị thần kinh‑mạch máu trong cấp cứu đột quỵ.

Những câu hỏi vẫn chưa có lời giải

Dù có tín hiệu tích cực ban đầu, vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu thêm:

• Thuốc GLP‑1 có thực sự cải thiện phục hồi chức năng sau lấy huyết khối hay không
• Nhóm bệnh nhân nào hưởng lợi nhiều nhất
• Liều lượng và thời điểm sử dụng tối ưu
• Độ an toàn lâu dài trong bối cảnh đột quỵ cấp

Các nhà nghiên cứu tại CUHK và nhiều trung tâm khác đang lên kế hoạch các thử nghiệm giai đoạn 3 quy mô lớn hơn để xác định liệu semaglutide hoặc các thuốc tương tự có nên trở thành một phần của điều trị đột quỵ tiêu chuẩn trong tương lai hay không.

Hiện tại, ý tưởng này vẫn đang được nghiên cứu, nhưng nó minh họa rõ cách một loại thuốc phát triển cho bệnh chuyển hóa có thể mở ra hướng bảo vệ não trong một trong những tình huống cấp cứu y khoa khẩn cấp nhất.