Sau MC14: Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Điển thúc đẩy giai đoạn cải cách tiếp theo của WTO

Căng thẳng thương mại toàn cầu và xu hướng bảo hộ gia tăng đang đặt áp lực lớn lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) phải cải cách. Vấn đề này trở nên đặc biệt cấp bách sau khi Hội nghị Bộ trưởng WTO lần thứ 14 (MC14) tại Yaoundé, Cameroon kết thúc vào tháng 3/2026 mà không đạt được thỏa thuận cải cách toàn diện hay nhiều mục tiêu chính khác.

Dù hội nghị đưa ra một số quyết định hạn chế, nhiều vấn đề quan trọng—bao gồm hiện đại hóa WTO và các quy tắc thương mại số—vẫn chưa được giải quyết và phải tiếp tục đàm phán tại trụ sở WTO ở Geneva, Thụy Sĩ.

Trong bối cảnh đó, một số nền kinh tế như Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Điển đang nỗ lực giữ đà thảo luận nhằm thúc đẩy cải cách hệ thống thương mại đa phương.

Vì sao MC14 chưa thể hoàn tất cải cách WTO

MC14 cho thấy mức độ khó khăn khi đạt được đồng thuận giữa hơn 160 thành viên WTO.

• Hội nghị kết thúc mà không có gói kết quả cuối cùng hoặc tuyên bố bộ trưởng toàn diện.
• Bất đồng về việc gia hạn lệnh tạm hoãn áp thuế đối với truyền tải điện tử (e‑commerce moratorium) là một trong những nguyên nhân dẫn đến bế tắc.
• Các vấn đề lớn như cải cách WTO, trợ cấp thủy sản, nông nghiệp và thương mại số đều bị hoãn để tiếp tục thảo luận tại Geneva.

Điều này đồng nghĩa với việc chương trình cải cách của WTO—bao gồm cơ chế quản trị, đàm phán và giải quyết tranh chấp—vẫn còn bỏ ngỏ.

Hàn Quốc nổi bật trong các cuộc thảo luận cải cách

Trong số các nước thúc đẩy tiến trình cải cách, Hàn Quốc được xem là một trong những bên đóng vai trò tích cực nhất.

Tại MC14, Bộ trưởng Thương mại Yeo Han‑koo đã chủ trì nhiều phiên thảo luận về cải cách WTO, tập trung vào các chủ đề như quy trình ra quyết định và thiết lập môi trường cạnh tranh công bằng trong hệ thống thương mại toàn cầu.

Phái đoàn Hàn Quốc cũng tham gia tích cực vào các cuộc đàm phán liên quan đến:

• cải cách thể chế của WTO
• gia hạn lệnh tạm hoãn thuế đối với truyền tải điện tử
• đề xuất đưa Hiệp định Tạo thuận lợi Đầu tư cho Phát triển (IFDA) vào khuôn khổ WTO.

Việc điều phối thảo luận ở cấp bộ trưởng giúp Hàn Quốc định vị mình như một cầu nối giữa các nền kinh tế phát triển và các nước đang phát triển trong các cuộc thương lượng về cải cách.

Nhật Bản tiếp tục thúc đẩy hiện đại hóa WTO

Nhật Bản từ lâu đã nhấn mạnh sự cần thiết phải củng cố các chức năng cốt lõi của WTO.

Quan chức Nhật Bản tham dự MC14 và tham gia các phiên đàm phán cấp bộ trưởng về cải cách WTO cũng như nhiều vấn đề thương mại toàn cầu khác.

Tokyo thường nhấn mạnh ba trụ cột chính để WTO duy trì vai trò trong hệ thống thương mại toàn cầu:

• giám sát chính sách thương mại của các thành viên
• đàm phán các quy tắc thương mại mới
• duy trì hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả

Mặc dù MC14 không tạo ra gói cải cách cụ thể, sự tham gia của Nhật Bản phản ánh sự ủng hộ liên tục từ các nền kinh tế thương mại lớn đối với hệ thống thương mại dựa trên luật lệ.

Vai trò của Thụy Điển thông qua EU và hỗ trợ phát triển

Ảnh hưởng của Thụy Điển đối với cải cách WTO chủ yếu diễn ra thông qua chính sách thương mại chung của Liên minh châu Âu (EU) và các chương trình hỗ trợ thương mại cho các nước đang phát triển.

Nghị viện châu Âu đã ủng hộ chương trình hiện đại hóa WTO toàn diện, bao gồm việc xem xét các chức năng giám sát, đàm phán, thảo luận và giải quyết tranh chấp của tổ chức này.

Song song đó, Thụy Điển đóng góp tài chính cho các sáng kiến liên quan đến WTO nhằm tăng cường khả năng tham gia thương mại toàn cầu của các nền kinh tế đang phát triển. Ví dụ, nước này đã tài trợ cho Standards and Trade Development Facility (STDF) để hỗ trợ nông dân và nhà sản xuất nhỏ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và tiếp cận thị trường.

Thụy Điển cũng thường xuyên thúc đẩy một hệ thống thương mại toàn cầu mở, bền vững và dựa trên luật lệ trong chính sách đối ngoại của mình.

Những thách thức cải cách đang chờ ở Geneva

Khi MC14 không giải quyết được nhiều vấn đề then chốt, các cuộc đàm phán tại Geneva dự kiến sẽ tập trung vào một số thách thức cấu trúc lớn.

1. Khôi phục hệ thống giải quyết tranh chấp

Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO—từng được xem là “xương sống” của hệ thống thương mại toàn cầu—đã gặp nhiều trục trặc trong những năm gần đây. Việc khôi phục một hệ thống hoạt động đầy đủ, bao gồm cả cấp phúc thẩm, là ưu tiên hàng đầu trong chương trình cải cách.

2. Cải thiện cơ chế ra quyết định

Bế tắc tại MC14 cho thấy hạn chế của cơ chế đồng thuận của WTO, nơi chỉ cần một số ít thành viên phản đối cũng có thể ngăn chặn một thỏa thuận được đa số ủng hộ.

Do đó, các cuộc thảo luận cải cách ngày càng tìm kiếm cách làm cho quá trình đàm phán linh hoạt hơn, trong khi vẫn giữ được tính đa phương của tổ chức.

3. Cân bằng cải cách với nhu cầu phát triển

Nhiều quốc gia đang phát triển lo ngại rằng cải cách thể chế có thể làm suy giảm các cơ chế ưu đãi hoặc linh hoạt mà họ đang được hưởng.

Tại MC14, các bộ trưởng đã thông qua một số quyết định liên quan đến hội nhập của các nền kinh tế nhỏ và việc áp dụng đối xử đặc biệt và khác biệt (special and differential treatment) trong một số hiệp định thương mại—cho thấy các vấn đề phát triển vẫn là trọng tâm của đàm phán WTO.

Điều gì sẽ diễn ra tiếp theo

Dù kết quả của MC14 khá hạn chế, hội nghị vẫn củng cố một thực tế: cải cách WTO là điều khó tránh khỏi nếu tổ chức này muốn duy trì vai trò trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và thay đổi trong thương mại toàn cầu.

Các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản và Thụy Điển—cùng nhiều thành viên khác—được kỳ vọng sẽ tiếp tục thúc đẩy các cuộc thảo luận tại Geneva. Mục tiêu là ổn định hệ thống thương mại đa phương, đồng thời giải quyết những điểm yếu cấu trúc ngày càng rõ rệt của WTO.

Câu hỏi lớn hiện nay là liệu các thành viên WTO có thể thu hẹp bất đồng về quản trị, thương mại số và các ưu tiên phát triển trước hội nghị bộ trưởng tiếp theo hay không.