Vì sao Thủ tướng Giorgia Meloni dùng quỹ quốc phòng SAFE của EU làm đòn bẩy

Điều quan trọng: việc tham gia SAFE là tự nguyện. Các nước có thể chọn vay hoặc không, tùy theo chiến lược ngân sách và quốc phòng của mình.

Vì sao Ý dọa giữ khoảng cách với SAFE?

Thủ tướng Giorgia Meloni đang dùng việc tham gia SAFE như một đòn bẩy chính trị trong đàm phán với Brussels.

Chính phủ Ý muốn EU mở rộng “điều khoản thoát ngân sách quốc gia” (national escape clause) — hiện được áp dụng cho chi tiêu quốc phòng — để bao gồm cả các biện pháp khẩn cấp liên quan đến khủng hoảng năng lượng.

Trong một lá thư gửi Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, Rome lập luận rằng các chính phủ cần được phép đầu tư và hỗ trợ để đối phó khủng hoảng năng lượng mà không bị tính vào mức thâm hụt ngân sách theo quy định của EU.

Nói cách khác, lập luận của Ý khá đơn giản: nếu EU cho phép nới lỏng quy tắc ngân sách để tăng chi quốc phòng, thì chi tiêu để bảo vệ người dân trước giá năng lượng tăng vọt cũng nên được đối xử tương tự.

Khủng hoảng năng lượng đang gây áp lực lên ngân sách

Yêu cầu của Ý xuất phát từ thực tế kinh tế trong nước.

Các tài liệu hoạch định ngân sách của chính phủ cho thấy giá năng lượng tăng cao cùng với triển vọng kinh tế yếu đã khiến kế hoạch tăng chi quốc phòng của Rome trở nên khó thực hiện hơn.

Chính phủ lập luận rằng hỗ trợ các hộ gia đình và doanh nghiệp trước hóa đơn năng lượng tăng mạnh là điều không thể tránh về mặt chính trị. Nhưng nếu vừa phải tài trợ cho quốc phòng, vừa trợ giá năng lượng, ngân sách quốc gia sẽ bị kéo căng quá mức.

Thực tế, Rome đã từ bỏ một cơ chế của EU có thể cho phép tăng thêm khoảng 12 tỷ euro chi tiêu quốc phòng vì muốn ưu tiên kiểm soát chi phí năng lượng trong nước.

Giới hạn ngân sách của Ý

Một phần quan trọng của tranh chấp nằm ở quy tắc tài khóa của EU.

Theo Hiệp ước Ổn định và Tăng trưởng, các nước thành viên phải giữ thâm hụt ngân sách dưới 3% GDP, nếu không có thể bị áp dụng các thủ tục kỷ luật tài chính của EU.

Ý — một trong những nền kinh tế có nợ công cao nhất khu vực đồng euro — đang cố gắng giữ thâm hụt trong giới hạn này trong khi tăng trưởng kinh tế chậm và chi phí năng lượng vẫn cao.

Điều đó khiến Rome rất ít “dư địa tài khóa” để mở rộng chi tiêu, đặc biệt là các chương trình quốc phòng lớn.

Tín hiệu chính trị gửi tới Brussels

Nhiều nhà quan sát cho rằng động thái của Meloni không phải là phản đối hợp tác quốc phòng châu Âu, mà chủ yếu là chiến thuật đàm phán.

Bằng cách gắn việc tham gia SAFE với vấn đề linh hoạt ngân sách cho năng lượng, Ý đang cố mở rộng khái niệm “chi tiêu chiến lược” của EU. Theo lập luận của Rome, an ninh năng lượng cũng quan trọng không kém an ninh quân sự.

Tuy nhiên, Ủy ban châu Âu tỏ ra thận trọng. Nếu cho phép ngoại lệ lớn cho chi tiêu năng lượng, các quốc gia khác có thể yêu cầu ưu đãi tương tự, khiến toàn bộ khuôn khổ kỷ luật ngân sách của EU bị suy yếu. Cho đến nay, Brussels vẫn khuyến khích Ý sử dụng các quỹ và cơ chế hỗ trợ sẵn có của EU thay vì thay đổi quy tắc tài khóa.

Căng thẳng lớn hơn trong EU

Cuộc tranh cãi giữa Rome và Brussels cho thấy một mâu thuẫn ngày càng rõ trong EU.

Các chính phủ châu Âu hiện phải đồng thời:

• tăng chi tiêu quốc phòng để đối phó môi trường an ninh bất ổn,
• hỗ trợ người dân trước cú sốc giá năng lượng,
• và tuân thủ các quy tắc ngân sách nghiêm ngặt.

Đối với những nền kinh tế có nợ cao như Ý, việc cân bằng ba mục tiêu này ngày càng khó khăn. Tranh cãi quanh quỹ SAFE vì thế không chỉ là vấn đề quốc phòng — mà còn là cuộc tranh luận lớn hơn về cách EU nên ưu tiên và tài trợ cho các cuộc khủng hoảng chiến lược trong những năm tới.