Phán quyết 249 tỷ USD của tòa Moscow chống lại Euroclear và thách thức đối với lệnh trừng phạt của EU

Phiên xét xử diễn ra sau cánh cửa đóng kín và tòa đã chấp nhận toàn bộ yêu cầu bồi thường của nguyên đơn, tương đương khoảng 200 tỷ euro.

Lệnh trừng phạt của EU là nguồn gốc tranh chấp

Tranh chấp bắt nguồn từ các lệnh trừng phạt của Liên minh châu Âu sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện ở Ukraine năm 2022. Khi đó, EU đã đóng băng tài sản dự trữ của Nga tại các tổ chức tài chính phương Tây.

Khoảng 210 tỷ euro tài sản của Ngân hàng Trung ương Nga hiện vẫn bị “đóng băng” tại châu Âu, trong đó phần lớn được lưu ký tại Euroclear ở Brussels.

Quan trọng là Euroclear không tự ý phong tỏa các tài sản này. Tổ chức này chỉ thực hiện các quy định trừng phạt của EU, vốn cấm mọi giao dịch liên quan đến dự trữ của Ngân hàng Trung ương Nga. Các quy định đó khiến Moscow không thể tiếp cận hoặc quản lý số tiền nói trên.

Trong đơn kiện, phía Nga lập luận rằng việc tuân thủ lệnh trừng phạt như vậy đã tước đoạt quyền sở hữu và thu nhập từ tài sản nhà nước của họ.

Kế hoạch dùng lợi nhuận từ tài sản Nga để hỗ trợ Ukraine

Một yếu tố khiến căng thẳng pháp lý gia tăng là quyết định của EU cho phép sử dụng lợi nhuận phát sinh từ các tài sản Nga bị đóng băng để hỗ trợ Ukraine.

Theo Quy định EU 2024/1469, lợi nhuận ròng thu được từ việc đầu tư các tài sản bị “đóng băng” của Ngân hàng Trung ương Nga có thể được chuyển sang phục vụ quá trình phục hồi, tái thiết và quốc phòng của Ukraine.

Những khoản lợi nhuận này đã tạo ra hàng tỷ euro. Euroclear cho biết họ đã chuyển hàng tỷ euro thu nhập từ các tài sản bị đóng băng để hỗ trợ nhu cầu tài chính của Ukraine.

Từ góc nhìn của Nga, việc sử dụng lợi nhuận này củng cố lập luận rằng phương Tây đang khai thác giá trị kinh tế của tài sản nhà nước Nga để tài trợ cho Ukraine — điều mà Moscow xem là hành vi tịch thu tài sản trá hình.

Phản ứng của Euroclear

Euroclear bác bỏ phán quyết của tòa Moscow và cho biết sẽ kháng cáo. Công ty khẳng định các yêu cầu bồi thường là “không có cơ sở” và tòa án Nga không có thẩm quyền xét xử đối với họ.

Các luật sư của Euroclear cũng cho rằng quyền được xét xử công bằng đã bị vi phạm vì phiên tòa diễn ra kín.

Lập luận cốt lõi của Euroclear là họ chỉ tuân thủ luật trừng phạt của Liên minh châu Âu. Với tư cách là tổ chức hạ tầng tài chính được quản lý trong EU, họ có nghĩa vụ pháp lý phải phong tỏa các tài sản bị trừng phạt.

Nga có thể thu được khoản tiền này không?

Việc thực thi bản án bên ngoài nước Nga là điều rất khó xảy ra.

Euroclear đặt trụ sở tại Bỉ và các tài sản liên quan vẫn đang bị phong tỏa theo luật của EU. Muốn thu được tiền, Nga sẽ phải thuyết phục tòa án ở các quốc gia khác — đặc biệt là tại châu Âu — công nhận phán quyết của tòa Moscow.

Các chuyên gia pháp lý cho rằng điều này rất khó vì việc thực thi bản án sẽ mâu thuẫn trực tiếp với chính các lệnh trừng phạt của EU vốn yêu cầu đóng băng những tài sản đó.

Nga có thể cố gắng tịch thu tài sản hoặc hoạt động kinh doanh của Euroclear trong lãnh thổ Nga, nhưng để thu được gần 249 tỷ USD ở nước ngoài sẽ là thách thức lớn.

Ý nghĩa pháp lý và địa chính trị rộng hơn

Phán quyết này là một phần trong cuộc chiến pháp lý rộng hơn về số phận của các dự trữ ngoại hối của Nga bị đóng băng.

Các chính phủ phương Tây cho rằng việc đóng băng tài sản — và sử dụng lợi nhuận phát sinh từ chúng — là phản ứng hợp pháp đối với cuộc chiến của Nga và là cách hỗ trợ Ukraine mà không cần tịch thu trực tiếp tài sản gốc.

Ngược lại, Nga đang tiến hành nhiều vụ kiện khác nhau để thách thức các biện pháp này, coi chúng là hành vi tước đoạt tài sản nhà nước trái luật.

Kết quả là một thế bế tắc pháp lý đang hình thành:

• Các lệnh trừng phạt và quy định của EU kiểm soát tài sản ở nơi chúng đang bị giữ.
• Các tòa án Nga có thể tiếp tục đưa ra các phán quyết phản công đối với các tổ chức tham gia thực thi trừng phạt.

Ngay cả khi phán quyết của Moscow khó được thực thi ở nước ngoài, nó cho thấy cuộc tranh chấp về tài sản bị đóng băng của Nga đã vượt khỏi phạm vi chính sách trừng phạt và trở thành một cuộc đối đầu pháp lý quốc tế phức tạp giữa tòa án, chính phủ và hệ thống tài chính toàn cầu.