Những điều đã biết về đợt bùng phát Ebola mới ở tỉnh Ituri, CHDC Congo

Một đợt bùng phát bệnh do virus Ebola vừa được xác nhận tại tỉnh Ituri, khu vực đông bắc Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC). Theo cơ quan y tế châu Phi, hiện đã ghi nhận 246 ca nghi nhiễm và 65 ca tử vong. Phần lớn các ca bệnh xuất hiện tại hai khu y tế Mongwalu và Rwampara, trong khi một số ca nghi nhiễm khác đang được theo dõi tại thành phố Bunia, thủ phủ của tỉnh Ituri.

Kết quả xét nghiệm ban đầu xác nhận sự hiện diện của virus Ebola trong nhiều mẫu bệnh phẩm, và các nhà khoa học đang tiến hành giải trình tự gene để xác định chính xác chủng virus gây bệnh. Những dấu hiệu ban đầu cho thấy đợt dịch có thể liên quan đến một chủng không phải Zaire ebolavirus, điều có thể khiến chiến lược tiêm vaccine trở nên phức tạp hơn.

Số ca bệnh và tử vong hiện nay

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), tỉnh Ituri hiện ghi nhận 246 ca nghi nhiễm Ebola, trong đó 65 trường hợp tử vong. Tuy nhiên, chỉ một phần nhỏ các ca đã được xác nhận bằng xét nghiệm trong phòng thí nghiệm, bao gồm 4 ca tử vong trong số các ca xác nhận; các trường hợp còn lại vẫn đang được điều tra.

Xét nghiệm ban đầu do Institut National de Recherche Biomédicale (INRB) thực hiện cho thấy 13 trên 20 mẫu bệnh phẩm dương tính với virus Ebola, xác nhận đây là một đợt bùng phát bệnh Ebola và kích hoạt các biện pháp ứng phó khẩn cấp.

Những con số này vẫn có thể thay đổi khi các nhóm y tế tiếp tục xét nghiệm và điều tra dịch tễ tại hiện trường.

Các khu vực bị ảnh hưởng

Ổ dịch hiện tập trung chủ yếu tại Mongwalu và Rwampara, hai khu y tế có hoạt động khai khoáng và giao thương khá sôi động, dẫn đến việc người dân di chuyển nhiều. Điều này có thể làm tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Giới chức y tế cũng đặc biệt theo dõi thành phố Bunia, bởi đây là:

• Trung tâm thương mại và vận tải quan trọng của khu vực
• Nằm gần biên giới Uganda
• Điểm trung chuyển giữa miền đông Congo và các quốc gia láng giềng

Chỉ cần một số ca bệnh xuất hiện tại một trung tâm di chuyển lớn như Bunia cũng có thể khiến việc truy vết tiếp xúc và kiểm soát dịch trở nên khó khăn hơn.

Vì sao khả năng là chủng “không phải Zaire” gây lo ngại

Một trong những câu hỏi quan trọng nhất hiện nay là chủng Ebola nào đang gây ra đợt dịch.

Các kết quả ban đầu cho thấy virus có thể không phải là Zaire ebolavirus, vốn là chủng gây ra phần lớn các đợt bùng phát lớn tại Congo.

Điều này rất quan trọng vì vaccine Ebola được sử dụng phổ biến trong các chiến dịch khẩn cấp – ERVEBO – chỉ được phê duyệt để phòng bệnh do Zaire ebolavirus gây ra.

Nếu việc giải trình tự gene xác nhận đây là chủng khác, các biện pháp kiểm soát dịch sẽ phải phụ thuộc nhiều hơn vào:

• Cách ly nhanh các ca bệnh
• Truy vết tiếp xúc nghiêm ngặt
• Thực hiện nghi thức mai táng an toàn
• Kiểm soát lây nhiễm trong bệnh viện và cơ sở y tế

Những biện pháp này từng đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các đợt bùng phát trước đây khi vaccine không thể triển khai rộng rãi.

Nguy cơ lây lan sang Uganda và Nam Sudan

Vị trí địa lý của Ituri khiến các chuyên gia y tế lo ngại về nguy cơ lan sang các nước láng giềng.

Tỉnh này giáp biên giới Uganda và nằm gần các tuyến giao thương dẫn tới Nam Sudan. Vì vậy, Africa CDC đã kêu gọi tổ chức cuộc họp khẩn cấp với chính phủ Congo, Uganda, Nam Sudan cùng các đối tác quốc tế để tăng cường:

• Giám sát dịch bệnh xuyên biên giới
• Kế hoạch sẵn sàng ứng phó
• Phối hợp phản ứng nhanh khi phát hiện ca bệnh mới

Việc di chuyển thường xuyên liên quan đến thương mại, khai khoáng, xung đột và người dân phải di dời trong khu vực có thể khiến việc truy vết tiếp xúc trở nên phức tạp hơn.

Đợt dịch này nằm trong bối cảnh lịch sử Ebola tại Congo

Cộng hòa Dân chủ Congo là quốc gia có lịch sử dài với các đợt bùng phát Ebola. Virus này lần đầu được phát hiện vào năm 1976 gần sông Ebola, thuộc lãnh thổ Congo ngày nay.

Kể từ đó, Ebola đã nhiều lần tái xuất hiện tại khu vực Trung và Đông Phi. Một số loài virus Ebola từng gây ra các đợt dịch lớn bao gồm:

• Zaire ebolavirus
• Sudan ebolavirus
• Bundibugyo ebolavirus

Nhờ kinh nghiệm đối phó trong nhiều thập kỷ, Congo đã xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh và triển khai các chiến dịch tiêm vaccine trong các đợt dịch gần đây. Tuy nhiên, nguy cơ bùng phát vẫn tồn tại do:

• Virus có thể tồn tại trong động vật hoang dã và lây sang người
• Di chuyển dân cư và mạng lưới thương mại rộng
• Hạ tầng y tế hạn chế ở các vùng xa
• Xung đột và di dời dân cư ở miền đông đất nước

Những câu hỏi vẫn chưa có lời giải

Các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục điều tra và một số vấn đề quan trọng vẫn chưa được xác định rõ:

• Chính xác chủng ebolavirus nào gây ra đợt dịch
• Số ca bệnh được xác nhận bằng xét nghiệm sau khi kiểm tra thêm
• Liệu virus đã lan rộng đến Bunia hoặc vượt biên giới hay chưa
• Đợt dịch thực sự bắt đầu từ thời điểm nào trước khi được phát hiện

Kết quả giải trình tự gene trong thời gian tới sẽ giúp xác định chủng virus và định hướng các chiến lược tiêm vaccine cũng như kiểm soát dịch bệnh.

Trong lúc đó, các cơ quan y tế đang tập trung vào khoanh vùng nhanh và phối hợp khu vực để ngăn đợt bùng phát lan rộng hơn tại Đông Phi.