Thượng đỉnh Trump–Tập 2026: Vì sao tranh chấp đất hiếm vẫn bế tắc

Hai bên có thảo luận về khả năng gia hạn hoặc làm rõ thỏa thuận đình chiến thương mại hiện tại, vốn đã nới lỏng một phần hạn chế xuất khẩu trước đó. Nhưng họ không đạt được cam kết rõ ràng để khôi phục dòng cung đất hiếm ổn định cho các công ty Mỹ.

Vì sao không đạt được thỏa thuận đất hiếm

Có một số lý do chính khiến vấn đề này khó giải quyết ngay cả khi nó nằm ở trung tâm các cuộc đàm phán.

Đất hiếm là “quân bài chiến lược” của Trung Quốc. Với vị thế thống trị trong chuỗi cung ứng, Bắc Kinh có đòn bẩy lớn trong các cuộc thương lượng về thuế quan, công nghệ và an ninh. Từ bỏ lợi thế này mà không nhận được nhượng bộ tương xứng sẽ làm suy yếu vị thế đàm phán của họ.

Tranh chấp đất hiếm gắn liền với cuộc đối đầu kinh tế rộng hơn. Các hạn chế xuất khẩu không tách rời khỏi những vấn đề như thuế quan, kiểm soát chip và cạnh tranh công nghệ. Khi những tranh chấp lớn hơn chưa được giải quyết, việc đạt thỏa thuận riêng lẻ về đất hiếm trở nên khó khăn.

Bất đồng về cách thực thi. Washington muốn các đảm bảo rõ ràng rằng quy định cấp phép và hải quan của Trung Quốc sẽ không làm chậm hoặc hạn chế thực tế các chuyến hàng. Trước thềm hội nghị, dữ liệu cho thấy xuất khẩu vẫn bị “siết lại” dù hai bên đã có thỏa thuận đình chiến trước đó.

Tác động đối với doanh nghiệp Mỹ

Các hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc đang tạo ra sự bất định lớn trong nhiều ngành công nghiệp Mỹ.

Các nhà sản xuất quốc phòng, ô tô, điện tử và thiết bị năng lượng sạch phụ thuộc mạnh vào nam châm và khoáng sản đất hiếm – phần lớn được xử lý tại Trung Quốc. Khi việc cấp phép xuất khẩu trở nên khó đoán hoặc nguồn cung bị chậm lại, chuỗi cung ứng có thể bị gián đoạn.

Điều này cũng đặt ra câu hỏi liệu các thỏa thuận ngoại giao có thực sự chuyển hóa thành nguồn cung vật liệu ổn định ngoài thực tế hay không. Một số doanh nghiệp cho biết họ vẫn gặp tình trạng thiếu hụt dù các thỏa thuận thương mại trước đó được cho là đã nới lỏng hạn chế.

Về lâu dài, tình hình này củng cố quan điểm ngày càng phổ biến ở Washington rằng sự phụ thuộc vào năng lực chế biến của Trung Quốc khiến các ngành công nghiệp chiến lược dễ bị gây áp lực địa chính trị.

Mỹ đang làm gì để xây dựng chuỗi cung ứng thay thế

Để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Mỹ đang thúc đẩy một chiến lược dài hạn nhằm phát triển nguồn cung đất hiếm trong nước và từ các nước đồng minh.

Một thách thức lớn là cấu trúc ngành: Mỹ có một số năng lực khai thác nhưng thiếu cơ sở tinh luyện và chế biến. Tính đến năm 2024, nước này vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu đối với 12 loại khoáng sản quan trọng và phụ thuộc hơn 50% đối với hàng chục loại khác.

Một số hướng đi chính đang được triển khai:

• Tăng khai thác và chế biến trong nước. Lầu Năm Góc và các cơ quan liên bang hỗ trợ mở rộng khai thác, tách chiết và sản xuất nam châm đất hiếm tại Mỹ.
• Hợp tác công–tư. Ví dụ nổi bật là dự án giữa Bộ Quốc phòng Mỹ và công ty MP Materials nhằm xây dựng chuỗi cung ứng nam châm đất hiếm hoàn chỉnh quanh mỏ Mountain Pass và các cơ sở sản xuất tại Mỹ.
• Huy động vốn đầu tư. Các sáng kiến mới đang kết nối chính phủ, Phố Wall và nhà đầu tư tư nhân để tài trợ cho nhà máy tinh luyện và sản xuất nam châm cạnh tranh với Trung Quốc.
• Phối hợp với đồng minh. Mỹ cũng hợp tác với các nước G7 và đối tác quốc tế để phát triển các dự án khai thác và chế biến khoáng sản chiến lược bên ngoài Trung Quốc.

Tuy vậy, các nhà phân tích cho rằng việc xây dựng chuỗi cung ứng mới sẽ mất nhiều năm do lợi thế quy mô và hạ tầng hiện tại của Trung Quốc.

Ý nghĩa đối với quan hệ Mỹ–Trung

Kết quả của thượng đỉnh Bắc Kinh cho thấy quan hệ song phương có thể giảm căng thẳng trong ngắn hạn nhưng vẫn còn xung đột cấu trúc sâu sắc.

Đất hiếm nằm ở giao điểm của chính sách thương mại, chiến lược công nghiệp và an ninh quốc gia. Chừng nào Trung Quốc còn kiểm soát phần lớn chuỗi cung ứng toàn cầu, vấn đề này sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán về thuế quan, kiểm soát công nghệ và cạnh tranh chiến lược.

Rủi ro lớn nằm ở phía trước. Thỏa thuận đình chiến thương mại hiện tại giữa hai nước kéo dài đến cuối năm 2026. Nếu các cuộc đàm phán không đạt tiến triển trước thời hạn đó, các hạn chế đất hiếm có thể một lần nữa trở thành tác nhân kích hoạt vòng leo thang mới của thuế quan, kiểm soát xuất khẩu hoặc biện pháp trả đũa.

Nói cách khác, thượng đỉnh đã giúp duy trì đối thoại – nhưng cuộc cạnh tranh chiến lược về khoáng sản quan trọng giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn còn lâu mới kết thúc.