TikTok và nhãn “gatekeeper”: vì sao châu Âu có thể siết cả những kẻ thách thức Big Tech

Với người dùng, TikTok có thể chỉ là nơi lướt video ngắn, theo trend và giải trí. Nhưng với Liên minh châu Âu, câu hỏi lớn hơn là: khi một nền tảng đã đủ lớn để kết nối hàng triệu người dùng, nhà sáng tạo nội dung, doanh nghiệp và thị trường quảng cáo, liệu nó còn có thể tự nhận mình chỉ là “người mới phá bĩnh” hay không?

Đó là trọng tâm trong cuộc chiến pháp lý giữa ByteDance, công ty mẹ của TikTok, và EU quanh Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số, thường được gọi là Digital Markets Act hoặc DMA. Vụ việc không chỉ quyết định TikTok có phải tuân thủ thêm nghĩa vụ hay không. Nó còn cho thấy châu Âu muốn quản lý các nền tảng số lớn từ sớm, kể cả khi nền tảng đó tự mô tả mình là đối thủ mới của Big Tech.

TikTok đã phản đối điều gì?

Ngày 5/9/2023, Ủy ban châu Âu chỉ định ByteDance là “gatekeeper” theo DMA đối với dịch vụ mạng xã hội trực tuyến TikTok ^[47]. Có thể hiểu nôm na “gatekeeper” là nền tảng giữ vai trò cửa ngõ quan trọng giữa người dùng, doanh nghiệp và thị trường số. Khi bị gắn nhãn này, doanh nghiệp phải tuân thủ các nghĩa vụ nghiêm ngặt hơn để thị trường vẫn có thể cạnh tranh công bằng.

ByteDance sau đó khởi kiện, yêu cầu hủy quyết định chỉ định này ^[3]. Lập luận trung tâm của TikTok là ứng dụng này không giống các nền tảng mà DMA ban đầu nhắm tới. TikTok tự đặt mình vào vị thế một đối thủ mới, tăng trưởng nhanh, đang cạnh tranh với những cái tên đã có vị thế lâu năm như Meta, Alphabet/YouTube và các nền tảng lớn khác, chứ không phải một công ty đã có vị trí bền vững, khó lay chuyển ^[10].

ByteDance cũng cho rằng nếu gắn nhãn “gatekeeper” cho TikTok, DMA có thể phản tác dụng: thay vì thúc đẩy cạnh tranh, luật này có nguy cơ bảo vệ các nền tảng đã thống trị trước một đối thủ mới hơn ^[7][9].

Tòa án Chung của EU không chấp nhận lập luận đó. Ngày 17/7/2024, tòa bác đơn kiện của ByteDance trong vụ T-1077/23 và buộc ByteDance trả án phí, bao gồm cả chi phí liên quan đến thủ tục biện pháp tạm thời ^[37].

Vì sao phán quyết này quan trọng?

Đây là một trong những phép thử tư pháp thực chất đầu tiên đối với cơ chế chỉ định “gatekeeper” của DMA. Tòa án Chung ủng hộ cách tiếp cận của Ủy ban châu Âu sau khi ByteDance đáp ứng các ngưỡng định lượng của DMA và không bác bỏ được giả định rằng mình là gatekeeper ^[33][50].

Điều này trao cho Ủy ban châu Âu nền tảng vững hơn để áp dụng mô hình quản lý phòng ngừa. Thay vì chờ nhiều năm điều tra chống độc quyền theo kiểu truyền thống, DMA cho phép EU đặt nghĩa vụ lên các gatekeeper một khi các tiêu chí pháp lý đã được đáp ứng ^[47][50].

Vụ việc cũng phá vỡ cách hiểu đơn giản rằng DMA chỉ nhằm vào các tập đoàn công nghệ Mỹ. ByteDance, chủ sở hữu TikTok, nằm trong nhóm gatekeeper đầu tiên cùng với Alphabet, Amazon, Apple, Meta và Microsoft ^[5].

“Kẻ thách thức” hay “cửa ngõ”?

Lập luận của TikTok nghe có lý về mặt thương mại: nếu một ứng dụng đang làm lung lay các mạng xã hội và nền tảng video cũ hơn, tại sao lại quản nó như một ông lớn đã thống trị thị trường?

Câu trả lời của tòa, về bản chất, là quy mô và vai trò hiện tại có thể đủ để kích hoạt sự giám sát của DMA khi các tiêu chí trong luật được đáp ứng ^[33][50]. DMA không chỉ quan tâm một công ty từng là người mới hay từng đánh bại ai. Luật này quan tâm đến việc nền tảng đó hiện có đang vận hành như một cửa ngõ quan trọng giữa người dùng, doanh nghiệp và thị trường hay không.

Một khi dịch vụ đạt tới mức ảnh hưởng như vậy, EU có thể áp đặt các quy tắc hành vi nhằm giữ cho thị trường còn khả năng cạnh tranh, tức không bị khóa chặt bởi một vài nền tảng lớn ^[47][53].

Đức, sở hữu châu Âu và bài toán “chủ quyền số”

Những lời kêu gọi ở Đức hoặc trong các cuộc tranh luận châu Âu về việc tăng quyền kiểm soát hay sở hữu châu Âu đối với TikTok thuộc một câu chuyện rộng hơn: chủ quyền số. Nhưng cần tách bạch: vụ kiện DMA không tạo ra nghĩa vụ pháp lý chung buộc TikTok phải thuộc sở hữu châu Âu.

Mối lo chính trị nằm ở tầng rộng hơn. TikTok cuối cùng thuộc sở hữu của ByteDance, một công ty có trụ sở tại Trung Quốc, và các nhà hoạch định chính sách châu Âu nhiều lần xem xét những rủi ro liên quan đến ảnh hưởng nước ngoài, an ninh và khả năng truy cập dữ liệu người dùng ^[1]. Những lo ngại này có giao điểm với tranh luận về gatekeeper, nhưng không phải cùng một vấn đề pháp lý.

DMA chủ yếu là luật về khả năng cạnh tranh và tính công bằng của thị trường số. Còn sở hữu, an ninh quốc gia, ảnh hưởng nước ngoài hay quyền truy cập dữ liệu thường thuộc về các cuộc tranh luận và khuôn khổ khác như bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng, rủi ro nền tảng và chính sách chống ảnh hưởng nước ngoài ^[1][47].

Dữ liệu là mặt trận áp lực riêng

Sự giám sát của châu Âu đối với TikTok không dừng ở cạnh tranh. Cơ quan nghiên cứu của Nghị viện châu Âu đã chỉ ra các lo ngại lặp đi lặp lại về khả năng các bên liên kết tại Trung Quốc truy cập dữ liệu người dùng và những rủi ro an ninh quốc gia rộng hơn ^[1].

Vì vậy, tranh luận về TikTok ở châu Âu thường nhảy qua nhiều hệ thống luật khác nhau. DMA hỏi: TikTok có phải một gatekeeper trong thị trường số hay không? Các khuôn khổ và tranh luận khác của EU lại tập trung vào quyền riêng tư, an ninh mạng, rủi ro hệ thống của nền tảng, bảo vệ trẻ em và ảnh hưởng nước ngoài ^[1].

Project Clover giải quyết được gì, và chưa giải quyết được gì?

Project Clover là chương trình an ninh dữ liệu châu Âu của TikTok. TikTok công bố sáng kiến này trong bối cảnh chịu sức ép từ các nhà lập pháp, nói rằng họ sẽ bắt đầu lưu trữ dữ liệu người dùng châu Âu tại địa phương, giảm chuyển dữ liệu ra ngoài khu vực và giảm quyền truy cập của nhân viên vào dữ liệu người dùng ^[17].

Theo TikTok, dữ liệu người dùng châu Âu mặc định được lưu trong một “vùng dữ liệu châu Âu” chuyên biệt, đặt trên các trung tâm dữ liệu ở Na Uy, Ireland và Mỹ. Công ty cũng nói rằng NCC Group được thuê để giám sát độc lập, kiểm tra và xác minh các biện pháp kiểm soát, bảo vệ và luồng dữ liệu ^[18].

Nói cách khác, Project Clover là câu trả lời lớn nhất của TikTok trước các lo ngại về chủ quyền dữ liệu tại châu Âu. Nhưng chương trình này không làm mất nhãn DMA gatekeeper, cũng không tự động kết thúc câu hỏi liệu các cơ quan quản lý có xem biện pháp bảo vệ của TikTok là đủ hay không ^[1][18].

Thiết kế gây nghiện và an toàn trẻ vị thành niên làm áp lực dày thêm

TikTok còn bị soi xét về các tính năng bị cho là có khả năng gây nghiện và rủi ro đối với trẻ vị thành niên. Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu liên hệ nền tảng này với các lo ngại rộng hơn về thiết kế gây nghiện, bảo vệ người trẻ và nhiều đạo luật EU có thể áp dụng cho dịch vụ mạng xã hội ^[1].

Mảng này phần lớn tách biệt với DMA. Các câu hỏi về thiết kế gây nghiện và an toàn trẻ em thường nằm gần hơn với khuôn khổ rủi ro nền tảng và bảo vệ người tiêu dùng, chứ không phải bài kiểm tra gatekeeper của DMA. Tuy nhiên, tác động chính trị là cộng dồn: tại châu Âu, TikTok không còn được nhìn đơn thuần như một ứng dụng giải trí phổ biến, mà là một nền tảng có tính hệ thống, nơi thiết kế sản phẩm, dữ liệu và cấu trúc sở hữu đều có thể đặt ra vấn đề lợi ích công ^[1].

TikTok đối mặt rủi ro chế tài nào?

Hệ quả trực tiếp của phán quyết là ByteDance phải tuân thủ nghĩa vụ DMA đối với TikTok với tư cách gatekeeper được chỉ định ^[9][37]. Việc nằm trong phạm vi DMA kéo theo rủi ro thực thi đáng kể nếu gatekeeper vi phạm nghĩa vụ, bao gồm các khoản phạt tài chính và yêu cầu thay đổi hành vi ^[7][53].

Nhưng rủi ro của TikTok tại châu Âu không chạy trên một đường duy nhất. Một vấn đề theo DMA có thể tồn tại song song với các cuộc giám sát về bảo vệ dữ liệu, an toàn nền tảng, bảo vệ người tiêu dùng và chủ quyền số ^[1]. Đó là lý do Project Clover, chuyển dữ liệu, thiết kế gây nghiện và tranh luận sở hữu đều quan trọng, dù chúng không phải cùng một vụ kiện DMA.

Điểm mấu chốt

TikTok đã cố chứng minh mình là kẻ thách thức mà DMA đáng lẽ phải bảo vệ. Tòa án EU lại chấp nhận cách nhìn của Ủy ban châu Âu: quy mô và vai trò của TikTok trên thị trường đủ để giữ ByteDance trong cơ chế gatekeeper ^[33][37].

Vì thế, vụ việc lớn hơn riêng TikTok. Nó xác nhận rằng luật nền tảng của châu Âu có thể vươn tới cả các công ty ngoài Mỹ, các dịch vụ tăng trưởng nhanh và các nền tảng có rủi ro không chỉ nằm ở sức mạnh thị trường. Với TikTok tại châu Âu, bài toán giờ là một “gói” áp lực: nghĩa vụ cạnh tranh theo DMA, câu hỏi chủ quyền dữ liệu, an toàn trẻ em, lo ngại ảnh hưởng nước ngoài và gánh nặng phải chứng minh rằng các biện pháp bảo vệ tại châu Âu thực sự hiệu quả.