Amazon: Mối đe dọa vượt qua phá rừng là rừng suy thoái

Phá rừng vẫn là một hiểm họa lớn ở Amazon. Nhưng mối nguy dễ bị bỏ sót nếu chỉ nhìn vào bản đồ chặt trắng là suy thoái rừng: rừng vẫn đứng đó, nhưng sức khỏe và chức năng sinh thái đã bị bào mòn.

Các báo cáo gần đây cho biết suy thoái rừng, do cháy rừng, hạn hán và khai thác gỗ thúc đẩy, đang ảnh hưởng khoảng 40% Amazon và đã vượt tốc độ chặt trắng trong những năm gần đây . Điều này đáng lo vì một khu rừng có thể trông vẫn “nguyên vẹn” từ xa, nhưng bên trong đã mất dần đa dạng sinh học, lượng carbon lưu trữ và khả năng phục hồi .

Suy thoái rừng khác gì phá rừng?

Phá rừng là khi lớp phủ rừng bị loại bỏ hẳn. Suy thoái rừng tinh vi hơn: rừng vẫn còn, nhưng chất lượng sống của hệ sinh thái suy giảm.

Ở Amazon, cháy rừng, khai thác gỗ và hạn hán được nêu là những động lực lớn của suy thoái rừng . Các tổng quan khoa học cũng cảnh báo rằng, dù phá rừng ở Amazon đã được ghi nhận rộng rãi, suy thoái rừng cũng đang gây tác động lớn lên đa dạng sinh học và carbon .

Vì vậy, con số phá rừng giảm có thể là tín hiệu tiến bộ, nhưng không đủ để kết luận phần rừng còn lại đang khỏe mạnh nếu cùng lúc rừng bị lửa, hạn và khai thác gỗ làm suy yếu .

Tín hiệu cảnh báo: rừng suy thoái tăng khi chặt trắng giảm

Con số nổi bật nhất là ước tính suy thoái rừng ảnh hưởng khoảng 40% Amazon và đã vượt chặt trắng trong những năm gần đây . Một phân tích riêng về Amazon thuộc Brazil cho biết suy thoái rừng tăng 163% trong hai năm, trong khi phá rừng giảm 54% cùng kỳ; cháy rừng được xác định là nguyên nhân chính .

Hai kết quả này cùng chỉ về một vấn đề: nếu chỉ đo diện tích rừng bị xóa khỏi bản đồ, mức áp lực lên Amazon có thể bị đánh giá thấp. Rừng có thể vẫn hiện màu xanh trên ảnh vệ tinh, nhưng chức năng sinh thái đã yếu đi .

Lửa là đèn báo động đỏ

Cháy rừng là một trong những dạng suy thoái dễ thấy nhất ở Amazon. Trung tâm Nghiên cứu chung của Ủy ban châu Âu cho biết mùa cháy năm 2024 ở Amazon là mùa cháy tàn phá nặng nhất trong hơn hai thập kỷ, thải ra ước tính 791 triệu tấn CO₂ và ảnh hưởng 3,3 triệu ha rừng Amazon .

Một nghiên cứu trên Biogeosciences mô tả suy thoái do cháy trên diện rộng năm 2024 là sự xáo trộn rừng Amazon nghiêm trọng nhất trong hơn 20 năm. Nghiên cứu liên hệ mức dễ cháy tăng cao với đợt hạn hán 2023–2024 và tình trạng rừng bị chia cắt, đồng thời ghi nhận mức tăng 152% về xáo trộn rừng do phá rừng và suy thoái trong năm 2024 .

Điều này đặc biệt đáng lo vì rừng mưa Amazon vốn có khả năng chống chịu lửa tương đối cao, nhưng nghiên cứu gần đây mô tả sự gia tăng đáng báo động của cháy rừng do cực đoan khí hậu và hoạt động của con người .

Hạn hán làm rừng yếu đi trước khi rừng biến mất

Hạn hán không nhất thiết làm rừng biến mất ngay lập tức, nhưng có thể khiến rừng suy kiệt. Nghiên cứu được tóm lược năm 2025 cho rằng Amazon có thể sống sót trước hạn hán dài hạn do biến đổi khí hậu, nhưng phải trả giá lớn: một số khu vực có thể mất nhiều cây lớn nhất, giải phóng lượng carbon đang lưu trữ và làm giảm ngay khả năng của rừng mưa trong vai trò bể hấp thụ carbon .

Đó là lý do suy thoái rừng không chỉ là bản báo cáo thiệt hại ngắn hạn. Cháy, hạn và khai thác gỗ có thể làm giảm khả năng phục hồi của rừng trước khi sự mất mát xuất hiện rõ trong thống kê phá rừng .

Nỗi lo dài hạn: Amazon có thể tiến gần “điểm tới hạn”

Mối lo sâu xa hơn là hiện tượng Amazon “chết rừng” hoặc thoái lui quy mô lớn — khi chức năng của rừng mưa suy sụp dưới áp lực kết hợp của khí hậu và sử dụng đất. Cơ quan Khí tượng Anh Met Office cho biết các vùng rộng lớn của Amazon được dự báo có thể chết trong thế kỷ này do biến đổi khí hậu và thay đổi sử dụng đất, đồng thời nhấn mạnh vẫn chưa chắc liệu một đợt chết rừng quy mô lớn có xảy ra trong thế kỷ 21 hay không .

Một nghiên cứu trên Nature được Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam tóm lược cảnh báo Amazon có thể tiến gần điểm tới hạn dẫn tới sụp đổ quy mô lớn, với tới 47% rừng Amazon bị đe dọa dưới tác động kết hợp của các áp lực khí hậu và sử dụng đất .

Điểm cần nhấn mạnh là vẫn còn bất định. Thời điểm và quy mô của kịch bản chết rừng chưa được kết luận chắc chắn. Nhưng rủi ro là nghiêm trọng, vì suy thoái có thể âm thầm bào mòn sức chống chịu của rừng trước khi thiệt hại trông giống kiểu phá rừng thông thường .

Kết luận

Mối đe dọa môi trường hiện được ghi nhận là đang vượt phá rừng ở Amazon là suy thoái rừng. Nó đáng lo vì làm tổn thương phần rừng vẫn còn đứng thông qua cháy, hạn hán và khai thác gỗ; do đó, chỉ nhìn vào mức chặt trắng giảm là chưa đủ để đánh giá sức khỏe của rừng mưa .

Nếu suy thoái tiếp diễn cùng với áp lực khí hậu và sử dụng đất, một số phần của Amazon có thể tiến gần hơn tới điều kiện điểm tới hạn, kéo theo hệ quả nghiêm trọng cho đa dạng sinh học, lưu trữ carbon và hệ thống khí hậu toàn cầu .