Tranh cãi quanh việc NATO tiếp xúc với giới làm phim không chỉ là chuyện một tổ chức an ninh trò chuyện với người trong ngành giải trí. Điều nhạy cảm hơn nằm ở chỗ: NATO là một liên minh quân sự, còn biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất là những người tạo ra câu chuyện có thể đi vào trí nhớ công chúng qua nhân vật, cảm xúc và xung đột trên màn ảnh.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra không đơn giản là “NATO có quyền giải thích quan điểm của mình hay không?”. Câu hỏi khó hơn là: khi việc giải thích ấy diễn ra sau cánh cửa đóng kín, với những người có khả năng định hình cách khán giả nhìn về chiến tranh, an ninh và kẻ thù, ranh giới giữa thông tin nền và tuyên truyền nằm ở đâu?

Những gì đang được tường thuật

Theo nhiều bản tin dẫn lại The Guardian, NATO đã tổ chức các cuộc gặp kín với những người làm phim và truyền hình ở châu Âu và Mỹ, gồm biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất^[4][5][6].

Các cuộc gặp được cho là đã diễn ra tại Los Angeles, Brussels và Paris. Một cuộc gặp tiếp theo được lên kế hoạch tại London với Writers’ Guild of Great Britain — tổ chức đại diện cho giới viết chuyên nghiệp tại Vương quốc Anh — và chủ đề được nêu là “môi trường an ninh đang thay đổi ở châu Âu”^[5][8].

Theo tường thuật, sáng kiến này được điều phối thông qua bộ phận ngoại giao công chúng của NATO, tức mảng phụ trách xây dựng quan hệ và truyền đạt thông điệp với công chúng, và nhằm thiết lập quan hệ với ngành điện ảnh, truyền hình^[6]. Một chi tiết gây chú ý là email của NATO mà The Guardian được cho là đã xem nói rằng các cuộc gặp trước đó đã truyền cảm hứng để người tham gia bắt tay vào “ba dự án” khác nhau^[8].

Vì sao bị xem là “tuyên truyền”?

1. Cuộc gặp kín khiến công chúng khó biết điều gì đã được trao đổi

Nếu một cuộc trao đổi về an ninh diễn ra công khai, người ngoài còn có thể biết chủ đề, tài liệu, người tham gia và mức độ can dự của các bên. Nhưng khi các cuộc gặp được mô tả là “kín”, việc kiểm chứng trở nên khó hơn: NATO đã trình bày những gì, có cung cấp tư liệu hay gợi ý góc nhìn nào không, và những điều đó có ảnh hưởng đến tác phẩm sau này hay không?

Chính khoảng mờ này làm nảy sinh nghi ngờ. Một số người tham gia coi các cuộc gặp là nỗ lực tác động đến nội dung phim và truyền hình, thậm chí là một hình thức tuyên truyền^[4][5]. Nói cách khác, vấn đề không chỉ là nội dung NATO nói ra, mà là việc khán giả sau này có thể không biết một quan điểm an ninh nào đó đã được đưa vào quá trình hình thành câu chuyện như thế nào.

2. Người được tiếp cận là những người tạo ra “khung nhìn” cho khán giả

Một bản tin thời sự thường nói trực tiếp: ai, làm gì, ở đâu, vì sao. Phim và phim truyền hình thì khác. Chúng thuyết phục người xem bằng nhân vật đáng thương hay đáng sợ, bằng phe chính nghĩa hay phản diện, bằng cảm giác khẩn cấp hoặc nỗi lo về một mối đe dọa.

Vì thế, khi một liên minh quân sự tiếp xúc riêng với biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất, nhiều người lo rằng thông điệp an ninh có thể đi vào tác phẩm theo cách mềm hơn, khó nhận ra hơn. Không cần có cảnh “quảng cáo NATO” lộ liễu; chỉ cần cách dựng xung đột, cách chọn kẻ thù, hoặc cách mô tả can thiệp quân sự đã có thể tạo thiện cảm với một lập trường nhất định.

Đây là lý do một số người được mời phản ứng gay gắt. Theo tường thuật, có người cảm thấy họ đang bị đề nghị “đóng góp cho tuyên truyền của NATO”^[8]. Biên kịch Alan O’Gorman được dẫn lời nói với The Guardian rằng việc trình bày sáng kiến này như một cơ hội tích cực là “thiếu nhạy cảm và điên rồ”^[8].

3. Chi tiết “ba dự án” làm câu chuyện vượt khỏi mức giao lưu thông thường

Nếu các cuộc gặp chỉ là trao đổi nền về tình hình thế giới, tranh cãi có thể nhẹ hơn. Nhưng email của NATO, theo tường thuật, nói rằng các cuộc gặp trước đã truyền cảm hứng cho người tham gia thực hiện “ba dự án” khác nhau^[8].

Chi tiết này khiến các nhà phê bình đặt câu hỏi: nếu những cuộc trò chuyện ấy đã dẫn tới dự án sáng tạo cụ thể, liệu chúng có đang tác động đến nội dung văn hóa đại chúng hay không? Ở đây, chưa cần chứng minh NATO viết hộ kịch bản hay ra lệnh cho nhà sản xuất; chỉ riêng khả năng một liên minh quân sự gieo ý tưởng cho các sản phẩm giải trí cũng đủ khiến nhiều người cảnh giác.

Bối cảnh rộng hơn: NATO cũng muốn “kể câu chuyện của mình”

Cuộc tranh cãi hiện nay không xuất hiện trong khoảng trống. Trước đó, vào năm 2024, CSIS có chương trình mang tên “Hollywood Goes to NATO: Telling the Story of the Alliance”, trong đó nêu việc hỏi các biên kịch Hollywood rằng “câu chuyện tương lai” của NATO nên được kể như thế nào^[12].

Sự kiện của CSIS không phải bằng chứng cho các cuộc gặp kín đang bị báo chí nêu. Tuy nhiên, nó cho thấy trong giới an ninh - chính sách đã có mối quan tâm rõ ràng tới việc đưa câu chuyện về NATO đến công chúng thông qua những người kể chuyện đại chúng^[12]. Khi đặt cạnh các cuộc gặp kín được tường thuật, bối cảnh này khiến các chỉ trích dễ được hiểu như một nỗi lo về chiến lược truyền thông dài hạn, chứ không chỉ là vài buổi trò chuyện nghề nghiệp.

Nhưng chưa thể kết luận rằng NATO đã tạo ra “phim tuyên truyền”

Cần tách hai điều: một là lý do vì sao bị chỉ trích là tuyên truyền; hai là bằng chứng cho thấy đã có sản phẩm tuyên truyền cụ thể.

Trong phạm vi các nguồn được nêu, những thông tin chính hiện là: NATO đã có các cuộc gặp kín với giới phim và truyền hình; các cuộc gặp được cho là đã diễn ra ở Los Angeles, Brussels, Paris và có kế hoạch tại London; sáng kiến được gắn với bộ phận ngoại giao công chúng; và email của NATO được tường thuật là nói các cuộc gặp đã truyền cảm hứng cho “ba dự án”^[5][6][8].

Tuy nhiên, các nguồn này chưa cho thấy NATO trực tiếp sửa kịch bản, cấp tiền để đổi lấy mô tả cụ thể, hoặc buộc một tác phẩm hoàn chỉnh phải đưa vào thông điệp tuyên truyền nào đó. Vì vậy, cách nói thận trọng hơn là: những cuộc gặp này bị nghi là có nguy cơ phục vụ tuyên truyền, hơn là đã được chứng minh tạo ra tác phẩm tuyên truyền cụ thể.

Điều cần theo dõi: minh bạch và độc lập sáng tạo

Điểm mấu chốt không phải là NATO có được phép nói chuyện với người làm phim hay không. Trong xã hội mở, các tổ chức chính trị, quân sự, học thuật hay dân sự đều có thể tìm cách giải thích quan điểm của mình. Vấn đề là mức độ minh bạch và khả năng khán giả biết được tác phẩm họ xem có chịu ảnh hưởng từ bên nào hay không.

Những câu hỏi quan trọng gồm:

• Mục đích, chương trình nghị sự và danh sách tham dự các cuộc gặp có được công khai không?
• Người làm phim có nhận tài liệu, tư vấn, quyền tiếp cận hoặc hỗ trợ nào từ NATO không?
• Nếu có hỗ trợ, mối quan hệ ấy có được ghi rõ trong phần giới thiệu, credit hoặc tài liệu truyền thông của tác phẩm không?
• NATO có góp ý về kịch bản, nhân vật, bối cảnh, mô tả quân sự hoặc cách trình bày xung đột không?
• Các tác phẩm được truyền cảm hứng từ những cuộc gặp này có còn chỗ cho góc nhìn phê phán NATO, hoặc cho những quan điểm an ninh khác không?

Nói ngắn gọn, cụm từ “tuyên truyền” xuất hiện vì ba yếu tố chồng lên nhau: cuộc gặp không công khai, bên tham gia là một liên minh quân sự, và đối tượng được tiếp cận là những người có khả năng biến quan điểm chính trị - an ninh thành câu chuyện hấp dẫn trên màn ảnh. Khi khán giả không nhìn thấy quá trình ảnh hưởng đó, sự nghi ngờ là điều dễ hiểu.