Liệu pháp chỉnh sửa gen cho hệ thần kinh: Vì sao thử nghiệm trên người vẫn chưa an toàn sau hai ca tử vong tại Trung Quốc

Nhóm y tế của bé Mei đã truyền hàng nghìn tỷ virus liên quan đến adeno (AAV) mang trình tự chỉnh sửa gen trực tiếp vào dịch não tủy của bé. Bảy ngày sau, bé tử vong do vi huyết khối tắc mạch huyết khối (thrombotic microangiopathy) — một phản ứng miễn dịch và mạch máu nghiêm trọng gây ra bởi vector virus .

Cái chết này chưa bao giờ được các nhà nghiên cứu công bố công khai. Một cuộc điều tra của tạp chí Science và Retraction Watch, được công bố vào tháng 7 năm 2026, đã đưa vụ việc ra ánh sáng hơn một năm sau khi nó xảy ra . Trường Đại học Y khoa Thượng Hải Giao Thông sau đó đã tiến hành một cuộc điều tra toàn diện .

Một cái chết thứ hai trong thử nghiệm điều trị bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne

Trong một thử nghiệm riêng biệt tại Trung Quốc, một đứa trẻ mắc bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (Duchenne muscular dystrophy) đã tử vong sau khi nhận một liệu pháp chỉnh sửa gen do Công ty HuidaGene Therapeutics (có trụ sở tại Thượng Hải) phát triển . Công ty này cho rằng cái chết vào tháng 8 năm 2025 là do hội chứng suy hô hấp cấp tính (acute respiratory distress syndrome), một phần của phản ứng miễn dịch nghiêm trọng với liệu pháp .

Cả hai cái chết đều có chung một cơ chế: hệ thống phân phối vector virus (AAV) đã gây ra những phản ứng miễn dịch toàn thân thảm khốc mà các nghiên cứu trên động vật đã không dự đoán đầy đủ.

Chuyên gia Stanford: Thử nghiệm trên người còn 3-5 năm nữa

Giáo sư Karoly Nikolich, giảng viên thỉnh giảng tại Trường Y Đại học Stanford và là nhân vật hàng đầu trong việc thương mại hóa khoa học não bộ, đã tuyên bố rằng các thử nghiệm trên người cho liệu pháp chỉnh sửa gen CNS có thể mất tới 5 năm để được triển khai một cách an toàn .

Ông Nikolich xác định ba vấn đề cốt lõi cần phải giải quyết :

• Hiểu biết hạn chế về tác động di truyền toàn thân: Việc chỉnh sửa gen trong hệ thần kinh có thể gây ra các chỉnh sửa ngoài mục tiêu khó lường và các phản ứng miễn dịch mà các mô hình động vật đơn thuần không thể mô tả đầy đủ.
• Kỹ thuật chưa đủ trưởng thành để chuyển giao cho con người: Các phương pháp phân phối hiện tại — vector virus AAV — có thể gây ra các phản ứng viêm và huyết khối nghiêm trọng ở liều lượng cần thiết để đến được não, như những cái chết ở Trung Quốc đã bi thảm chứng minh.
• Cần có các mô hình tiền lâm sàng tốt hơn và các công cụ dự đoán dựa trên AI: Nikolich lập luận rằng lĩnh vực này phải đầu tư vào các mô hình tinh vi hơn — bao gồm cả dự đoán rủi ro dựa trên AI — trước khi tiến hành thử nghiệm trên người.

"Các kỹ thuật này đã được thiết lập khá tốt cho các thí nghiệm trên động vật, nhưng chúng thực sự chưa đủ trưởng thành cho các nghiên cứu trên người," Nikolich nói trong một cuộc phỏng vấn chi tiết .

Bức tranh toàn cảnh: Một ngành công nghiệp đang mất đà

Ước tính 5 năm của Nikolich phù hợp với các phân tích rộng hơn. Một bài đánh giá năm 2025 trên tạp chí Frontiers in Genome Editing lưu ý rằng các ứng dụng lâm sàng dựa trên CRISPR cho hệ thần kinh trung ương được dự đoán còn cách xa 5–10 năm nữa . Theo dõi ngành công nghiệp được công bố trên Nature Medicine cho thấy tổng số chương trình phát triển liệu pháp gen đang hoạt động thực sự đã giảm trong năm 2025, đảo ngược xu hướng tăng trước đó . Nhiều thử nghiệm đã bị tạm dừng lâm sàng tạm thời vào năm 2025 .

Kết luận chính

Các ca tử vong tại Trung Quốc chứng minh rằng các phương pháp chỉnh sửa gen hiện tại cho hệ thần kinh mang những rủi ro đe dọa tính mạng — đặc biệt là từ các phản ứng miễn dịch do vector gây ra — mà các mô hình động vật không thể cảnh báo trước. Lĩnh vực này cần sự hiểu biết sinh học sâu sắc hơn về các tác động ngoài mục tiêu toàn thân và các công nghệ phân phối an toàn hơn trước khi các thử nghiệm trên người có thể tiến hành một cách có trách nhiệm. Các ước tính của chuyên gia đáng tin cậy chỉ ra rằng cần ít nhất vài năm nghiên cứu tiền lâm sàng nữa.

Cho đến lúc đó, chỉnh sửa gen cho não vẫn chỉ là một lời hứa — chứ không phải là một phương pháp điều trị.