Vì sao chiến sự Trung Đông đang kéo giá thực phẩm và hàng tiêu dùng đi lên?

Thực phẩm: năng lượng tác động trước, phân bón có thể tác động sau

Giá thực phẩm chịu ảnh hưởng từ chiến sự trước khi hàng hóa đến kệ siêu thị. Lý do là chi phí năng lượng và phân bón đi vào nhiều khâu: trồng trọt, thu hoạch, chế biến, vận chuyển và bảo quản. Trong báo cáo tháng 4/2026, Ngân hàng Thế giới dự báo giá hàng hóa cơ bản tăng 16% trong năm 2026, một phần do giá năng lượng và phân bón tăng vọt; cơ quan này cũng dự báo giá năng lượng lên mức cao nhất kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 . FAO nói các gián đoạn quanh eo biển Hormuz đã làm chi phí năng lượng và đầu vào nông nghiệp tăng trên toàn thế giới .

Rủi ro từ phân bón thường diễn ra chậm hơn. FAO cảnh báo thiếu phân bón và giá năng lượng cao đe dọa năng suất cây trồng, nghĩa là tác động giá có thể kéo sang các mùa vụ sau chứ không chỉ dừng ở cú sốc thị trường hiện tại . Cơ quan này cũng cho rằng biến động giá lương thực có thể bị khuếch đại tại châu Phi, châu Á và các khu vực phụ thuộc nhập khẩu khác .

Tín hiệu mới nhất từ thị trường lương thực cho thấy áp lực giá đang tăng, nhưng chưa đồng nghĩa với thiếu hụt phổ biến. Euronews đưa tin chỉ số giá lương thực của FAO đã tăng tháng thứ hai liên tiếp và cao hơn khoảng 1% so với một năm trước, trong khi nguồn cung vẫn được mô tả là ổn định .

Hàng tiêu dùng: tàu đi vòng làm chi phí “về tới cảng” cao hơn

Hàng tiêu dùng chịu tác động chủ yếu qua chi phí vận tải container và nhập khẩu. Sau khi cuộc chiến Israel-Hamas mới nhất bắt đầu vào tháng 10/2023, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào tàu thuyền ở Biển Đỏ khiến nhiều hãng vận tải tránh Biển Đỏ và kênh đào Suez . Việc đi vòng qua Mũi Hảo Vọng làm hành trình dài thêm khoảng 3.500 hải lý, tương đương 6.482 km, và khiến một số chuyến biển mất thêm ít nhất 14 ngày; tuyến thương mại Á-Âu bị ảnh hưởng đặc biệt rõ .

Quy mô của điểm nghẽn này rất lớn. Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tức IMF, cho biết tuyến Suez thường đảm nhận khoảng 15% khối lượng thương mại hàng hải toàn cầu . Phân tích của Ngân hàng Thế giới cho thấy kênh đào Suez và eo biển Bab el-Mandeb trước đây vận chuyển khoảng 30% lưu lượng container của thế giới; đến cuối năm 2024, lưu lượng tàu qua các tuyến này đã giảm khoảng ba phần tư, trong khi hoạt động đi vòng qua Mũi Hảo Vọng tăng hơn 50% .

Những thay đổi đó quan trọng vì chúng làm hàng đến chậm hơn và làm chi phí vận chuyển cao hơn. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, hay CSIS, lưu ý rằng bảo hiểm hàng hóa đóng vai trò lớn trong quyết định có đi qua Biển Đỏ hay không, và phí bảo hiểm cho các chuyến qua Biển Đỏ và Bab al-Mandab đã tăng mạnh . J.P. Morgan Research ước tính các gián đoạn ở Biển Đỏ có thể cộng thêm 0,7 điểm phần trăm vào lạm phát hàng hóa lõi toàn cầu và 0,3 điểm phần trăm vào lạm phát lõi nói chung; chi phí vận tải cao hơn nhiều khả năng sẽ truyền vào giá hàng nhập khẩu với độ trễ .

Vì sao vẫn đủ hàng mà giá vẫn tăng?

Có hàng để bán và có hàng với chi phí thấp là hai chuyện khác nhau. Một thị trường thực phẩm có thể vẫn được cung ứng tương đối đầy đủ, nhưng giá vẫn tăng vì nhiên liệu, phân bón, cước tàu và bảo hiểm đều đắt hơn. Đó là lý do chỉ số giá của FAO có thể đi lên ngay cả khi nguồn cung thị trường vẫn được ghi nhận là nhìn chung ổn định .

Giá bán lẻ cũng không nhất thiết tăng ngay trong ngày cước tàu nhích lên. Theo J.P. Morgan, mức độ chi phí vận tải truyền vào giá hàng nhập khẩu phụ thuộc vào thời gian kéo dài và cường độ của gián đoạn, đồng thời thường xuất hiện với độ trễ .

Ai chịu tác động mạnh hơn?

Gánh nặng không chia đều. Những khu vực phụ thuộc nhập khẩu, phải mua nhiên liệu, phân bón và lương thực theo giá toàn cầu, có ít lớp đệm hơn trước cú sốc. FAO nêu rõ châu Phi, châu Á và các khu vực phụ thuộc nhập khẩu khác đặc biệt dễ bị ảnh hưởng khi biến động giá lương thực bị khuếch đại . UNCTAD, cơ quan Liên Hợp Quốc về thương mại và phát triển, cũng cảnh báo các gián đoạn vận tải đang làm chi phí tăng, tái định hình mô hình thương mại, đảo lộn dòng chảy năng lượng và lương thực, đồng thời làm rủi ro an ninh lương thực ở các nền kinh tế dễ tổn thương thêm nghiêm trọng .

Chuỗi cung ứng Á-Âu là một điểm dễ bị tổn thương nổi bật vì các luồng thương mại này phụ thuộc nhiều vào tuyến Suez và đã bị ảnh hưởng bởi việc tàu phải tránh Biển Đỏ . Với người tiêu dùng, tác động có thể xuất hiện dưới dạng giao hàng chậm hơn, chi phí nhập khẩu cao hơn và giá bán lẻ tăng dần, thay vì mọi mặt hàng cùng tăng giá ngay lập tức .

Cần theo dõi điều gì tiếp theo?

Ba tín hiệu sẽ cho thấy áp lực giá dịu đi hay tăng thêm: dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz có ổn định không, chi phí và nguồn cung phân bón có hạ nhiệt không, và tàu thuyền có thể an toàn quay lại tuyến Biển Đỏ - Suez hay không. FAO xem Hormuz là điểm nghẽn trọng yếu đối với dầu, khí đốt và phân bón, trong khi việc đi vòng Biển Đỏ đã làm các tuyến thương mại lớn dài hơn và mất nhiều thời gian hơn .

Nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, tác động còn có thể lan sang thương mại toàn cầu. Các nhà kinh tế của Tổ chức Thương mại Thế giới, tức WTO, cảnh báo rằng mức tăng giá năng lượng kéo dài do xung đột Trung Đông có thể làm tăng trưởng thương mại hàng hóa năm 2026 giảm 0,5 điểm phần trăm, từ 1,9% xuống 1,4%, đồng thời gây sức ép lên nguồn cung lương thực và thương mại dịch vụ .

Tóm lại, chiến sự đang hoạt động như một “bộ khuếch đại chi phí” toàn cầu. Nó làm năng lượng đắt hơn, khiến chi phí trồng trọt cao hơn và làm việc đưa hàng hóa đi khắp thế giới tốn kém hơn. Tác động là có thật, nhưng không đồng đều: áp lực lớn nhất rơi vào các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu, các hành lang vận tải dễ bị gián đoạn và người tiêu dùng phải chịu phần chi phí tăng được truyền vào giá với độ trễ .