EU chuẩn bị quy định đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

EU đang chuyển từ chủ trương “giảm rủi ro” mang tính tự nguyện sang cách tiếp cận cứng rắn hơn về an ninh kinh tế. Hướng đi này có hai vế: giảm sự tập trung quá mức của các chuỗi cung ứng chiến lược, đồng thời sử dụng tiền mua sắm và hỗ trợ công để củng cố năng lực sản xuất trong EU. Công cụ đa dạng hóa vẫn ở giai đoạn ban đầu, nhưng cho thấy Brussels đang nghiêm khắc hơn với các điểm phụ thuộc liên quan đến Trung Quốc. 1

Công cụ đa dạng hóa có thể hoạt động thế nào?

Theo thông tin về cuộc trao đổi với các nghị sĩ Nghị viện châu Âu, các quan chức thương mại của Ủy ban châu Âu đang xây dựng một “công cụ đa dạng hóa”. Công cụ này có thể yêu cầu doanh nghiệp trong các ngành trọng yếu tăng số lượng nhà cung cấp, nhằm giảm mức phụ thuộc quá lớn vào Trung Quốc. Mục tiêu không nhất thiết là buộc mọi doanh nghiệp đưa toàn bộ sản xuất về châu Âu. 1

Các chi tiết then chốt vẫn chưa được công bố: ngành nào sẽ thuộc phạm vi điều chỉnh, mức độ tập trung nguồn cung nào sẽ kích hoạt nghĩa vụ, nguồn thay thế nào được chấp nhận và cơ chế giám sát sẽ ra sao. Sự khác biệt là rất lớn giữa yêu cầu doanh nghiệp lập bản đồ rủi ro rồi đa dạng hóa và một quy định bắt buộc về tỷ lệ nội địa hóa.

Dù vậy, chiều hướng chính sách đã rõ: Brussels muốn khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng trở thành yêu cầu vận hành đối với các doanh nghiệp trong ngành chiến lược, thay vì chỉ là bài tập quản trị rủi ro tự nguyện.

Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp bổ sung gì?

Nếu công cụ đa dạng hóa tác động trực tiếp đến danh sách nhà cung cấp, Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp (Industrial Accelerator Act) lại tác động từ phía cầu. Đề xuất này dùng mua sắm công và các gói khuyến khích công để tăng nhu cầu đối với sản phẩm ít carbon, sản phẩm sản xuất tại châu Âu và công nghệ phát thải ròng bằng 0. 23

Ủy ban châu Âu cho biết đạo luật sẽ đưa các tiêu chí “Made in EU” và/hoặc tiêu chí carbon thấp vào mua sắm công cùng các chương trình hỗ trợ. Đạo luật cũng hướng tới đơn giản hóa thủ tục cấp phép và đặt điều kiện đối với một số khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài quy mô lớn. 23

Nói cách khác, đây là chính sách tạo cầu cho công nghiệp: khi ngân sách công được dùng để mua hoặc hỗ trợ các sản phẩm chiến lược, sản xuất tại châu Âu sẽ có lợi thế hơn. Đây không phải lệnh cấm toàn diện với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc. Dự luật vẫn cần được Nghị viện châu Âu và các nước thành viên EU thông qua trước khi thành luật. 4

Hai công cụ này xử lý các điểm yếu khác nhau:

• Quy định đa dạng hóa nhằm hạ mức phơi nhiễm trước một nguồn cung bên ngoài duy nhất.
• Ưu tiên công nghiệp châu Âu nhằm tạo nhu cầu ổn định cho sản xuất chiến lược trong EU.
• Các công cụ phòng vệ thương mại vẫn có thể được sử dụng khi EU kết luận hàng nhập khẩu nhận trợ cấp hoặc gây xáo trộn nghiêm trọng cho thị trường.

Vì sao sự phụ thuộc của Đức vào Trung Quốc trở thành tâm điểm?

Mô hình công nghiệp của Đức đang là trung tâm của áp lực chính trị. Thâm hụt thương mại của Đức với Trung Quốc đã tăng lên 89,3 tỷ euro vào cuối tháng 8, trong khi xuất khẩu của Đức sang Trung Quốc giảm hơn 12% so với cùng kỳ trong nửa đầu năm 2026, xuống chưa tới 37 tỷ euro. 67

Mối lo không chỉ nằm ở phụ thuộc nhập khẩu. Các doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng cạnh tranh trực tiếp với nhà sản xuất châu Âu trong những lĩnh vực giá trị cao như xe cộ và máy móc — vốn từng là trụ cột xuất khẩu của Đức. Nghiên cứu theo dõi xu hướng này cho thấy các công ty Trung Quốc đang giành thị phần từ đối thủ Đức ở máy móc và thiết bị phát điện; sức ép cũng lan sang xe đường bộ và hóa chất. 10

Ngành ô tô cho thấy rõ quy mô thách thức. Dù EU đã áp thuế đối kháng với xe điện chạy pin của Trung Quốc từ ngày 30/10/2024, cán cân thương mại xe chở khách giữa EU và Trung Quốc vẫn chuyển sang âm 1,2 tỷ euro trong nửa đầu năm 2025. 5

Hệ quả việc làm khiến tranh luận thêm nóng. Volkswagen cho biết có thể cần cắt thêm khoảng 50.000 việc làm trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt từ Trung Quốc và sức ép thương mại xuyên Đại Tây Dương. Điều đó không có nghĩa Trung Quốc là nguyên nhân duy nhất của quá trình tái cơ cấu công nghiệp Đức — chi phí, nhu cầu và các điều kiện thương mại rộng hơn cũng đóng vai trò quan trọng — nhưng đã làm tính cấp bách chính trị của vấn đề sức bền công nghiệp tăng lên. 11

Bối cảnh thâm hụt thương mại

Trên toàn EU, thâm hụt thương mại hàng hóa với Trung Quốc được mô tả ở mức khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày. Đại diện ngành cơ khí Đức kêu gọi EU hành động nhanh và mạnh hơn, gồm cả việc mở rộng áp dụng thuế đối kháng. 12

Vì thế, lập luận của Brussels không chỉ xoay quanh an ninh chuỗi cung ứng. Các nhà hoạch định chính sách đang phản ứng trước ba mối lo liên kết với nhau:

1. Tập trung chiến lược: phụ thuộc vào đầu vào hoặc nhà cung cấp Trung Quốc trong các chuỗi giá trị trọng yếu.
2. Mất cân bằng thương mại và tiếp cận thị trường: khoảng cách ngày càng lớn giữa xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Âu và xuất khẩu của EU sang Trung Quốc.
3. Cạnh tranh công nghiệp trực diện: doanh nghiệp Trung Quốc cạnh tranh trong những ngành mà nhà sản xuất châu Âu từng kỳ vọng duy trì lợi thế về công nghệ lẫn giá.

Đó là lý do EU đang kết hợp chính sách công nghiệp trong nước với khả năng triển khai biện pháp phòng vệ thương mại, thay vì chỉ dựa vào đàm phán.

Đàm phán ở Bắc Kinh và mốc tháng 10

EU và Trung Quốc khởi động tham vấn thương mại, đầu tư vào cuối tháng 6. Brussels muốn đạt “kết quả hữu hình” trước tháng 10 về mất cân bằng thương mại và các va chạm liên quan. 813

Denis Redonnet, quan chức phụ trách thực thi thương mại của Ủy ban châu Âu, đã hội đàm tại Bắc Kinh với Thứ trưởng Thương mại Trung Quốc Ling Ji vào đầu tháng 9. Bộ Thương mại Trung Quốc mô tả trao đổi là thẳng thắn và mang tính xây dựng, nhưng nhấn mạnh đàm phán không thể được dẫn dắt bởi các yêu cầu một chiều. 9

Một chuyến thăm tiếp theo của Ditte Juul Jørgensen, Tổng vụ trưởng phụ trách thương mại và an ninh kinh tế của Ủy ban châu Âu, được đưa tin là một phần trong nỗ lực ngoại giao của EU. Trong khi đó, Ủy viên Thương mại Maroš Šefčovič dự kiến đánh giá tiến triển vào khoảng hạn chót tháng 10. 148

Hạn chót này là phép thử về đòn bẩy, không phải bảo đảm cho một thỏa thuận. Brussels muốn thương mại cân bằng hơn và cơ hội tiếp cận tốt hơn cho doanh nghiệp châu Âu; đồng thời cho biết có thể dùng đơn phương các biện pháp phòng vệ thương mại khi cần thiết. 15

Vì sao khó có một thỏa thuận cơ cấu nhanh chóng?

Bất đồng sâu nhất nằm ở cấu trúc chính sách công nghiệp và năng lực xuất khẩu của Trung Quốc, chứ không chỉ ở một dòng sản phẩm. Một sự thay đổi thực chất trong quan hệ thương mại có lẽ đòi hỏi điều chỉnh bền vững về tiếp cận thị trường, rào cản phi thuế quan, dư thừa công suất công nghiệp và các động lực dành cho nhà sản xuất Trung Quốc.

Đây là việc khó hơn nhiều so với thỏa thuận về cơ chế giám sát hay một số cam kết mua hàng có giới hạn. Việc Trung Quốc khẳng định đàm phán phải xử lý quan ngại của cả hai phía cho thấy giới hạn chính trị của thời biểu do EU đề ra. 9

Hiện tại, Ủy ban châu Âu đang chuẩn bị cho cả hai khả năng: ngoại giao tạo ra nhượng bộ cụ thể, hoặc chính sách EU can thiệp mạnh hơn dựa trên đa dạng hóa nguồn cung, ưu tiên châu Âu khi sử dụng tiền công và các biện pháp phòng vệ thương mại có mục tiêu. Công cụ đa dạng hóa đáng chú ý vì nó có thể đưa chương trình này từ cấp độ tuyên bố chính sách thành nghĩa vụ chuỗi cung ứng ở cấp doanh nghiệp — nếu Ủy ban cuối cùng xác định rõ thiết kế và thông qua công cụ đó. 12