Từ eo biển Hormuz đến cổng trường: Vì sao chiến tranh Iran có thể làm hàng triệu trẻ em nghèo hơn?

Những hậu quả nặng nề nhất của chiến tranh Iran đối với trẻ em có thể không xuất hiện trên chiến trường, mà ở những nơi rất xa Trung Đông. Gián đoạn vận tải liên quan đến eo biển Hormuz đang góp phần đẩy chi phí năng lượng và vận chuyển lên cao, trong khi giá lương thực và phân bón tiếp tục gây sức ép lên ngân sách hộ gia đình. Với các gia đình vốn đã sống sát ngưỡng nghèo, một đợt tăng giá có thể biến việc đến trường thành lựa chọn khó khăn giữa tiền ăn, thuốc men và thu nhập.

UNICEF nhấn mạnh con số 23,4 triệu là một dự báo theo kịch bản nghiêm trọng, không phải thống kê về số trẻ em đã rơi vào nghèo đói. Nếu xung đột và những gián đoạn kinh tế liên quan tiếp diễn, tối đa 23,4 triệu trẻ em có thể rơi vào nghèo đói tiền tệ trước cuối năm 2026. Phân tích này dựa trên dữ liệu của hơn 167 quốc gia; UNICEF cho biết ít nhất 80% số trẻ em tăng thêm nói trên sẽ ở châu Phi và châu Á.

Cú sốc vận tải lan tới cổng trường như thế nào?

Tác động kinh tế diễn ra gián tiếp nhưng tích tụ qua nhiều tầng:

1. Nhiên liệu đắt hơn. Giá năng lượng tăng kéo theo chi phí canh tác, tưới tiêu, điện, vận tải công cộng, vận chuyển hàng hóa và đi lại của các hộ gia đình.
2. Lương thực và phân bón tăng giá. Chi phí đầu vào và vận chuyển cao hơn có thể làm giá các mặt hàng thiết yếu tăng, khiến cùng một khoản thu nhập mua được ít hơn.
3. Gia đình phải cắt giảm chi tiêu. Khi ngân sách bị siết chặt, các hộ có thể bớt bữa ăn, trì hoãn khám chữa bệnh hoặc không còn đủ tiền cho những khoản liên quan đến việc học như đi lại, đồng phục, đồ dùng và bữa ăn tại trường.
4. Ngân sách công chịu thêm sức ép. Chi phí nhập khẩu tăng và hoạt động kinh tế suy yếu có thể làm chính phủ khó duy trì các khoản hỗ trợ trường học, lương giáo viên, chương trình dinh dưỡng, bữa ăn học đường và an sinh xã hội.
5. Viện trợ nhân đạo trở nên đắt đỏ hơn. Các tổ chức cứu trợ phải đối mặt với chi phí hậu cần cao hơn và áp lực thiếu vốn, từ đó có thể thu hẹp hoạt động hỗ trợ tiền mặt, phân phối thực phẩm, điều trị suy dinh dưỡng và duy trì giáo dục.

Đây không nhất thiết là một cuộc khủng hoảng với hình ảnh trường học đóng cửa đồng loạt. Trường vẫn có thể mở cửa, nhưng trẻ em đi học thưa hơn, đến lớp khi bụng đói hoặc phải nghỉ hẳn vì gia đình không đủ tiền đi lại. Giá nhiên liệu tăng cũng khiến việc vận hành xe đưa đón và việc giáo viên đến trường tốn kém hơn.

Vì sao nghèo đói nhanh chóng biến thành khủng hoảng giáo dục?

Khi sức mua của một hộ gia đình giảm, giáo dục thường trở thành khoản chi dễ bị cắt vì chi phí phải trả ngay, còn lợi ích chỉ đến trong tương lai. Một gia đình có thể vẫn muốn con tiếp tục đi học, nhưng không đủ khả năng chi trả tiền xe, sách vở, bữa ăn hoặc các khoản phát sinh hằng ngày. Nếu thu nhập tiếp tục giảm, trẻ có thể phải đi làm, trông em hoặc gánh thêm việc nhà.

Rủi ro cũng không giống nhau với mọi trẻ em. Khó khăn kinh tế có thể làm tăng tình trạng không nhập học, đi học không đều và bỏ học, với những hệ quả khác nhau theo giới: bé trai có thể chịu áp lực kiếm tiền, còn bé gái có thể bị kéo vào công việc chăm sóc không lương hoặc chịu sức ép kết hôn sớm hơn. Đây là những nguy cơ gia tăng trong bối cảnh khủng hoảng, không phải kết cục tất yếu của mọi gia đình.

Điều đáng lo là một cú sốc giá cả tạm thời có thể để lại tổn thất lâu dài. Nghỉ học làm gia tăng khoảng trống kiến thức; thiếu dinh dưỡng ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng tập trung; còn lao động trẻ em hoặc kết hôn sớm khiến việc quay lại trường trở nên khó khăn hơn. UNICEF cảnh báo tác động tiềm tàng này có thể đe dọa nhiều năm tiến bộ trong giảm nghèo trẻ em.

Châu Phi và châu Á chịu phần lớn gánh nặng dự báo

Ước tính của UNICEF tập trung vào những nơi có nhiều hộ gia đình chỉ vừa vượt qua ngưỡng nghèo. Ở đó, một khoản thu nhập giảm nhẹ hoặc giá cả tăng vừa phải cũng có thể đẩy cả gia đình xuống dưới chuẩn nghèo tiền tệ.

Mức độ dễ tổn thương đặc biệt đáng chú ý tại châu Phi và châu Á, nơi UNICEF dự báo sẽ có ít nhất 80% số trẻ em rơi vào nghèo đói trong kịch bản nghiêm trọng. Giá nhiên liệu, phân bón và lương thực nhập khẩu không chỉ ảnh hưởng đến ngân sách gia đình, mà còn gây sức ép lên các dịch vụ công mà những hộ nghèo phụ thuộc nhiều nhất.

Bangladesh cho thấy áp lực ở cấp quốc gia và hộ gia đình có thể chồng lên nhau. Một phân tích của UNICEF cho biết gián đoạn kinh tế kéo dài có thể đẩy ước tính 1,2 triệu người ở Bangladesh vào nghèo đói, trong khi dự báo toàn cầu theo kịch bản nghiêm trọng lên tới 23,4 triệu trẻ em.

Tại miền bắc Nigeria, cú sốc này đang diễn ra trên nền an ninh lương thực vốn đã mong manh. Nhân viên y tế cho biết ngày càng nhiều trẻ em tái phát suy dinh dưỡng và liên hệ tình trạng xấu đi với những tác động kinh tế dây chuyền từ chiến tranh ở Trung Đông. Suy dinh dưỡng làm trẻ khó học và khó duy trì việc đến trường, còn giá thực phẩm và nhiên liệu tăng tiếp tục bào mòn khả năng chống chịu của gia đình.

Con số 23,4 triệu có ý nghĩa gì với các gia đình?

Con số này nên được hiểu là cảnh báo về mức độ phơi nhiễm, không phải dự đoán rằng mọi trẻ em bị ảnh hưởng sẽ trải qua cùng một kết cục. Nó cho thấy có bao nhiêu trẻ em có thể lần đầu bị xếp vào nhóm sống trong nghèo đói tiền tệ nếu kịch bản nghiêm trọng xảy ra. Phân tích cũng cho thấy nhiều hộ gia đình nằm ngay phía trên ngưỡng nghèo, nên rất nhạy cảm với lạm phát và tốc độ tăng thu nhập yếu đi.

Với các gia đình, những hệ quả thực tế có thể gồm:

• bữa ăn ít hơn hoặc kém dinh dưỡng hơn;
• không đủ tiền đi lại đến trường;
• trì hoãn chăm sóc y tế;
• trẻ phải đi làm hoặc nhận thêm trách nhiệm chăm sóc người thân;
• đi học không đều hoặc nghỉ học; và
• phụ thuộc nhiều hơn vào vay nợ hoặc các cách đối phó gây tổn hại khác.

Với trẻ em, rủi ro không chỉ nằm ở khó khăn trước mắt. Thiếu lương thực kéo dài, bỏ lỡ bài học và giảm tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục có thể làm suy yếu thu nhập tương lai, khiến việc thoát nghèo khó khăn hơn. Gián đoạn vận tải, giá cả leo thang và áp lực thiếu vốn càng kéo dài, những quyết định đối phó ngắn hạn càng có nguy cơ biến thành tổn thất lâu dài.

Bài kiểm tra chính sách là bảo vệ các dịch vụ thiết yếu

UNICEF kêu gọi chính phủ và các thể chế bảo vệ dịch vụ xã hội, mở rộng an sinh và tăng hỗ trợ tài chính để ngăn trẻ em rơi sâu hơn vào nghèo đói. Vì vậy, bảo đảm trẻ được ăn đủ, tiếp tục đến trường và có phương tiện đi học không phải là việc tách rời khỏi ứng phó kinh tế; đó là một trong những thước đo quan trọng nhất của ứng phó này.

Tác động toàn cầu của chiến tranh Iran cuối cùng sẽ phụ thuộc vào thời gian gián đoạn kéo dài bao lâu và chính phủ cùng các tổ chức nhân đạo bảo vệ những hộ dễ tổn thương hiệu quả đến mức nào. Tuy nhiên, dự báo của UNICEF đã cho thấy rõ mức độ nghiêm trọng: một cuộc xung đột ở Trung Đông có thể truyền chi phí qua các thị trường năng lượng và vận tải, cho đến khi trẻ em cách xa hàng nghìn kilomet phải đánh đổi giữa thực phẩm, việc học và tương lai của chính mình.