Eo biển Hormuz phong tỏa: ‘Quả bom hẹn giờ’ cho an ninh lương thực toàn cầu

Cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran ngày 28 tháng 2 năm 2026 đã biến eo biển Hormuz—nơi thường có khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu và một phần năm khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua—thành điểm nghẽn không thể vượt qua . Chỉ trong vài ngày sau các cuộc không kích, lưu lượng tàu chở dầu lao dốc từ gần 130 tàu mỗi ngày xuống chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, mức sụt giảm hơn 95% . Ba tháng sau, tuyến đường thủy huyết mạch này vẫn gần như tê liệt, và hậu quả không còn là lý thuyết: giá phân bón và nhiên liệu đã tăng từ 67% đến 80% ở nhiều khu vực, bóp nghẹt người nông dân tại những quốc gia mong manh nhất thế giới vào thời điểm tồi tệ nhất—mùa gieo trồng.

Chuỗi cung ứng phân bón lao dốc tự do

Mối liên kết giữa phong tỏa hàng hải và giá thực phẩm bắt đầu từ khí tự nhiên, yếu tố quyết định 70–90% chi phí sản xuất phân đạm . Cuộc xung đột đóng eo biển cũng đồng thời làm gián đoạn hoạt động sản xuất khí đốt ở vùng Vịnh, gây sụt giảm sản lượng và giá cả tăng vọt. Khi nguồn khí bị hạn chế và đường vận chuyển bị chặn, các lô phân bón thành phẩm gần như tắc nghẽn ngay từ nguồn.

Các đợt tăng giá diễn ra ngay lập tức và cực kỳ nghiêm trọng. Đến giữa tháng 4 năm 2026, giá ure hạt đã tăng 52% tại Mỹ và 60% tại Brazil, với mức tăng hàng tuần lên tới gần 20% vào thời điểm đỉnh điểm của cơn hoảng loạn . Vì những chuyến tàu cuối cùng rời vùng Vịnh trước khi lệnh phong tỏa có hiệu lực hiện mới đang cập bến, khoảng trống nguồn cung thực sự chỉ mới bắt đầu lộ diện . Điều này có nghĩa điều tồi tệ nhất của tình trạng thiếu hụt phân bón vẫn còn ở phía trước.

Nông dân Sudan và châu Phi đang phải cắt giảm sản xuất ngay lúc này

Tác động không phải là một dự báo kinh tế mơ hồ—nó đang diễn ra trong thời gian thực. Tại Sudan, một quốc gia vốn đã bị tàn phá bởi nội chiến và nạn đói trầm trọng, nông dân cho biết giá nhiên liệu và phân bón leo thang sẽ buộc họ phải cắt giảm gieo trồng trong mùa hè này, hạn chế trực tiếp sản xuất lương thực . Ông Sadig Elamin, nhà phân tích an ninh lương thực cấp cao của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) tại Sudan, cảnh báo tổng sản lượng có thể giảm "không dưới 40%" nếu cú sốc này kéo dài, như thể "xát muối vào vết thương" của thảm họa đói kém sẵn có .

Kịch bản tương tự đang lặp lại trên khắp vùng Sahel và Sừng châu Phi, nơi mùa gieo trồng hàng năm đã bắt đầu và nông dân không đủ khả năng chi trả cho nguyên liệu đầu vào cần thiết . Không có phân bón, năng suất cây trồng sẽ sụt giảm—và cùng với đó là nguồn cung cấp thực phẩm cho hàng chục triệu người vào cuối năm 2026 và sang năm 2027.

Tại sao Liên Hợp Quốc và Anh đang gióng lên hồi chuông cảnh báo toàn cầu

Những cảnh báo từ các tổ chức toàn cầu đã leo thang trong nhiều tuần, xuất phát từ sự hội tụ đặc biệt về thời điểm, địa lý và sự phụ thuộc vào hàng hóa.

Cuối tháng 5, FAO gọi lệnh phong tỏa là "không phải một sự gián đoạn vận chuyển tạm thời" mà là "sự khởi đầu của một cú sốc nông sản hệ thống" có thể gây ra một "cuộc khủng hoảng giá lương thực toàn cầu nghiêm trọng" trong vòng 6 đến 12 tháng . FAO giải thích, cú sốc này đang diễn ra theo từng giai đoạn: năng lượng trước, rồi phân bón, sau đó là hạt giống, năng suất thấp hơn, giá hàng hóa tăng, và cuối cùng là lạm phát thực phẩm .

Một lực lượng đặc nhiệm khác của Liên Hợp Quốc hồi giữa tháng 5 đã cảnh báo hàng chục triệu người đối mặt với "nạn đói và chết đói" nếu phân bón không sớm được phép thông qua eo biển . Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính rằng một cuộc xung đột kéo dài quá tháng 6 có thể đẩy thêm 45 triệu người vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, bên cạnh con số 318 triệu người hiện đang bị ảnh hưởng . Ủy ban Cứu trợ Quốc tế (IRC) mô tả tình hình như một "quả bom hẹn giờ về an ninh lương thực" có thể "nghiêm trọng hơn cả cú sốc Ukraine" vì nó đồng thời thắt chặt nguồn cung nhiên liệu, phân bón, LNG và khí đốt nấu ăn, chứ không chỉ một mặt hàng đơn lẻ như lúa mì .

Ngày 22 tháng 5, Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper thẳng thắn cảnh báo rằng "thế giới đang mộng du bước vào một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu" và hàng chục triệu người sẽ bị đói nếu eo biển không được mở lại .

Lịch gieo trồng mới là hạn chót thực sự

Điều khiến cuộc khủng hoảng nguy hiểm đặc biệt chính là sự va chạm của nó với lịch nông nghiệp. Nhà kinh tế trưởng của FAO, Máximo Torero, đã nhiều lần nhấn mạnh rằng những quyết định mà nông dân đưa ra ngay lúc này về việc sử dụng phân bón, nhập khẩu và lựa chọn cây trồng sẽ quyết định mức độ giá lương thực tăng mạnh đến đâu vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027 . Nếu nông dân bỏ lỡ cửa sổ gieo trồng hoặc gieo trồng với lượng đầu vào bị cắt giảm, sự thiếu hụt kéo theo không thể bù đắp được sau đó—vụ thu hoạch đơn giản là sẽ nhỏ hơn.

Đó là lý do tại sao ngôn ngữ của Liên Hợp Quốc ngày càng trở nên cấp bách. "Đồng hồ đang điểm," ông Torero nói vào tháng Tư. "Nếu chúng ta không tuân theo lịch gieo trồng và không có nguyên liệu đầu vào đúng thời điểm cần thiết cho việc gieo trồng… các nhà sản xuất sẽ phải sản xuất với ít đầu vào hơn, và do đó họ có thể có năng suất thấp hơn, và điều đó sẽ ảnh hưởng đến mùa vụ tiếp theo" .

Cửa sổ cho hành động phòng ngừa đang đóng lại nhanh chóng. Một tuyên bố của Liên Hợp Quốc vào cuối tháng Năm đã đặt mốc thời gian cho một cuộc khủng hoảng toàn diện là vào nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027, tùy thuộc vào việc các tuyến đường thương mại thay thế có được thiết lập, các lệnh hạn chế xuất khẩu có được tránh né, và các dòng chảy phân bón nhân đạo có được bảo vệ hay không .

Eo biển Hormuz không chỉ là một động mạch năng lượng; nó đã trở thành ngòi nổ cho một tình trạng khẩn cấp về nạn đói toàn cầu được đo bằng tháng, chứ không phải bằng năm.