JD.com muốn trở thành “lớp hạ tầng thương mại hóa” cho ngành robot

JD.com đang theo đuổi một chiến lược robot khác với việc đặt cược vào duy nhất một mẫu robot hình người. Công ty muốn trở thành lớp hạ tầng giúp cả ngành thương mại hóa sản phẩm: gom nhu cầu, cung cấp linh kiện dùng chung, mở các môi trường vận hành thực tế, thu thập dữ liệu, sửa chữa và cung cấp dịch vụ trong suốt vòng đời robot. Mục tiêu là đưa robot từ những màn trình diễn được lập trình sẵn trong phòng thí nghiệm vào các hoạt động lặp lại trong bán lẻ, logistics, y tế, công nghiệp, gia đình và dịch vụ công. 56

Quy mô kế hoạch rất lớn. JD.com cho biết sẽ dành 10 tỷ nhân dân tệ cho lĩnh vực robot đến năm 2028, hỗ trợ 100 thương hiệu đạt doanh số độc lập trên 1 tỷ nhân dân tệ mỗi thương hiệu và đưa robot vào một triệu kịch bản đầu cuối. Đây là các mục tiêu do doanh nghiệp công bố, chưa phải những kết quả đã được kiểm chứng độc lập. 56

Ý tưởng trung tâm: ngành robot cần hạ tầng, không chỉ cần máy móc tốt hơn

Một robot có thể hoạt động tốt trong buổi trình diễn được kiểm soát, nhưng vẫn thất bại khi trở thành sản phẩm thương mại. Để triển khai ngoài đời, robot cần linh kiện ổn định, khách hàng, lắp đặt, đào tạo, cập nhật phần mềm, phụ tùng, sửa chữa, tái chế và đủ dữ liệu vận hành để liên tục cải thiện.

JD.com cho rằng các công ty robot thường chỉ chuyên sâu ở một mảng: doanh nghiệp làm phần cứng, doanh nghiệp khác phát triển hệ thống điều khiển, còn một bên khác xây dựng mô hình AI. Rất ít công ty có thể tự mình tạo ra kênh bán hàng lớn, mạng lưới triển khai đa ngành, quy trình mua sắm tiêu chuẩn, dịch vụ bảo trì quốc tế và kho dữ liệu thực tế quy mô lớn. JD.com đang cố gắng phân bổ những chi phí cố định này cho nhiều thương hiệu và nhiều trường hợp sử dụng. 4710

1. Gom nhu cầu từ người tiêu dùng và doanh nghiệp

JD.com cho biết hiện hợp tác với hơn 200 thương hiệu robot và nhà cung cấp linh kiện cốt lõi thông qua mô hình kinh doanh tự vận hành. Phạm vi sản phẩm gồm robot tiêu dùng, robot gia đình và các ứng dụng trong bán lẻ, y tế, công nghiệp và logistics. Công ty cũng đã chia robot trên nền tảng của mình thành 16 nhóm dựa trên nhu cầu người dùng. 146

Cách phân loại này giúp JD.com làm nhiều hơn việc đưa sản phẩm lên kệ. Công ty có thể làm rõ sản phẩm phục vụ nhóm khách hàng nào, kết nối thương hiệu với nhu cầu của người tiêu dùng và doanh nghiệp, đồng thời chuyển tín hiệu từ hoạt động tìm kiếm, tư vấn, mua hàng và đánh giá về cho đội ngũ phát triển sản phẩm. Một báo cáo cho biết hoạt động trên nền tảng phản ánh nhu cầu của khoảng 700 triệu người tiêu dùng và 8 triệu khách hàng doanh nghiệp. 4

Với các công ty robot nhỏ, mạng lưới này có thể giúp giảm chi phí tìm khách hàng và kiểm chứng mức độ phù hợp giữa sản phẩm với thị trường. Với JD.com, nó tạo ra góc nhìn rộng hơn về những công việc mà khách hàng thực sự muốn tự động hóa, thay vì chỉ nhìn vào những gì nhà sản xuất đang chọn để xây dựng.

2. Chuẩn hóa linh kiện, bắt đầu từ pin

Pin là ví dụ điển hình cho cách JD.com muốn dùng nhu cầu tập trung để xử lý chuỗi cung ứng robot còn phân mảnh. Công ty đang hợp tác với hơn 20 đối tác trong ngành để thống nhất kích thước, giao diện kết nối, giao thức liên lạc và tiêu chuẩn an toàn của pin robot. Mô hình này cũng bao gồm mua sắm tập trung, chuẩn bị hàng tồn kho và giao hàng theo từng đợt. 51517

Các lợi ích dự kiến gồm:

• giảm chi phí mua linh kiện nhờ quy mô lớn hơn;
• hạn chế thiết kế riêng và công việc kỹ thuật bị trùng lặp;
• giúp nguồn phụ tùng dễ dự đoán hơn;
• đơn giản hóa việc thay thế và bảo trì; và
• rút ngắn chu kỳ phát triển sản phẩm cũng như cung cấp dịch vụ.

Chuẩn hóa pin không thể tự giải quyết mọi vấn đề về khả năng tương thích, và các nguồn hiện có chưa xác nhận mức tiết kiệm thực tế. Tuy vậy, đây là minh họa rõ cho cách tiếp cận rộng hơn của JD.com: xác định những yêu cầu chung giữa các nhà sản xuất robot cạnh tranh nhau, sau đó dùng sức mua và năng lực logistics để hỗ trợ các yêu cầu đó hiệu quả hơn.

3. Đưa robot vào công việc thực tế lặp lại

JD.com đang mở một phần hệ sinh thái kinh doanh của mình cho các ứng dụng robot, thay vì chỉ xem robot như công cụ trình diễn. Những ví dụ được đưa ra gồm hướng dẫn và hỗ trợ mua sắm tại trung tâm thương mại, bổ sung hàng lên kệ, pha cà phê, xử lý và phân loại hàng trong kho, giao hàng tự động, đóng gói tại nhà thuốc và hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi. Các dịch vụ liên quan còn bao gồm chẩn đoán, sửa chữa, thay pin, bảo dưỡng, thẩm định và tái chế. 16182022

Những môi trường này quan trọng vì buộc robot phải đối phó với điều kiện thay đổi liên tục: mặt bằng khác nhau, vật thể khác nhau, khách hàng, quy trình và các kiểu lỗi ngoài dự kiến. Một robot hoạt động lặp lại trong cửa hàng hoặc nhà kho có thể tạo ra phản hồi hữu ích hơn nhiều so với một màn trình diễn ngắn theo kịch bản cố định.

JD.com xem các môi trường kinh doanh này như một dạng huấn luyện thực tế liên tục. Giá trị chiến lược có tính hai chiều: robot tích lũy kinh nghiệm vận hành, còn JD.com học được nhiệm vụ nào thực sự có hiệu quả kinh tế, ở đâu vẫn cần con người can thiệp và khách hàng kỳ vọng gì ở một hệ thống đã triển khai. 1517

4. Xây mạng lưới sửa chữa và dịch vụ vòng đời

Hậu mãi có thể là phần kém hào nhoáng nhất nhưng lại quan trọng nhất trong ngành robot thương mại. Một cỗ máy không thể được chẩn đoán, sửa chữa, nâng cấp hoặc tái chế an toàn sẽ nhanh chóng trở thành gánh nặng đắt đỏ, ngay cả khi công nghệ cốt lõi vẫn hoạt động.

JD.com cho biết đã xây dựng 8 trung tâm sửa chữa robot trong nước và đưa ra tiêu chuẩn dịch vụ “120”: phản hồi trong một phút, đến tận nơi trong hai giờ và sửa trong ngày. Năng lực sửa chữa của công ty cũng đã mở rộng sang châu Âu, Trung Đông và Bắc Mỹ. 415

Trong 5 năm, JD.com dự kiến xây dựng 80 cơ sở RoboBase và phát triển dịch vụ hậu mãi tại hơn 100 quốc gia, vùng lãnh thổ. Các cơ sở này được định hướng kết hợp trưng bày và giao hàng, bảo trì, nghiên cứu và thiết kế, lắp ráp thử nghiệm, thu thập dữ liệu, sản xuất và nâng cấp sản phẩm. 57

Về lý thuyết, mô hình này giúp các nhà sản xuất robot tiếp cận những dịch vụ mà họ khó tự xây dựng với chi phí hợp lý. Nó cũng giúp khách hàng trả lời một câu hỏi rất cơ bản trước khi mua robot: nếu thiết bị hỏng thì ai sẽ sửa và sửa ở đâu?

5. Tạo vòng lặp dữ liệu từ thế giới thực

AI hiện thân cần loại dữ liệu kết nối nhận thức với hành động: robot nhìn thấy gì, di chuyển ra sao, chạm vào vật gì và phản ứng thế nào trước các tình huống bất ngờ. JD Cloud cho biết sẽ thu thập hơn 10 triệu giờ dữ liệu từ các kịch bản thực tế trong vòng hai năm và dùng nền tảng này để phát triển hệ thống mô hình AI do mình kiểm soát. 5611

Các báo cáo trước đó mô tả một quy trình dữ liệu gồm thu thập, gắn nhãn, huấn luyện và xác thực, với những bối cảnh như logistics, sản xuất công nghiệp, y tế, dịch vụ gia đình và vận hành đô thị. JD.com cũng từng đề cập việc thu thập cả video thực tế từ con người lẫn dữ liệu từ thân robot. 2426

Vòng lặp mà công ty hướng tới khá trực tiếp:

1. robot hoạt động trong cửa hàng, nhà kho, gia đình và các môi trường làm việc khác;
2. quá trình đó tạo ra dữ liệu về thao tác thành công, lỗi và các trường hợp đặc biệt;
3. dữ liệu giúp cải thiện mô hình, giao diện và khả năng lập kế hoạch nhiệm vụ; và
4. hệ thống được cải thiện lại được đưa vào cùng mạng lưới để tiếp tục thử nghiệm.

Tuy nhiên, nhiều giờ video không đồng nghĩa tự động với một bộ dữ liệu robot chất lượng cao. Dữ liệu phải phù hợp, được gắn nhãn tốt, có cơ sở pháp lý để sử dụng và gắn với hành động cũng như kết quả mà mô hình cần học. Con số 10 triệu giờ của JD.com hiện vẫn là mục tiêu, vì vậy chưa thể mặc nhiên khẳng định giá trị kỹ thuật cuối cùng của nó.

Vì sao JD.com tin mô hình mạng lưới dùng chung có thể hiệu quả?

Lợi thế quy mô

Gom nhu cầu có thể tăng sức mặc cả và giúp doanh nghiệp lập kế hoạch tồn kho dễ hơn. Các thông số kỹ thuật dùng chung cũng có thể giảm công việc thiết kế trùng lặp và sự phức tạp của phụ tùng, đặc biệt với những linh kiện phổ biến như pin. 1015

Độ tin cậy trở thành năng lực vận hành

Độ tin cậy của robot không chỉ nằm ở việc máy có hoàn thành được một nhiệm vụ hay không. Nó còn phụ thuộc vào thời gian hoạt động, chẩn đoán lỗi, phụ tùng thay thế, kỹ thuật viên hiện trường, cập nhật phần mềm và xử lý cuối vòng đời. Một mạng lưới dịch vụ đầy đủ có thể biến những yêu cầu này thành một phần của sản phẩm, thay vì để chúng đến sau khi bán hàng. 78

Phản hồi thị trường nhanh hơn

Hoạt động thương mại và vận hành của JD.com có thể kết nối quá trình tìm sản phẩm, câu hỏi của khách hàng, giao dịch, đánh giá, triển khai và các sự cố dịch vụ. Vòng phản hồi này có thể giúp các thương hiệu nhận diện trường hợp sử dụng tiềm năng và ưu tiên cải tiến kỹ thuật nhanh hơn so với những dự án thử nghiệm tách biệt. 47

Giải bài toán “hành động tập thể”

Tiêu chuẩn hóa và dữ liệu dùng chung tạo lợi ích cho cả hệ sinh thái, nhưng một nhà sản xuất nhỏ thường không có đủ động lực hoặc nguồn lực để tự xây dựng chúng. JD.com đang cố gắng lấp khoảng trống này bằng cách đồng thời đóng vai trò nhà tổ chức, bên mua, đơn vị vận hành, nhà cung cấp dịch vụ và nền tảng dữ liệu.

Những điều vẫn chưa được chứng minh

Chiến lược này đầy tham vọng, nhưng các tuyên bố quan trọng nhất đều hướng tới tương lai. 80 cơ sở RoboBase, phạm vi phủ sóng tại hơn 100 quốc gia, mục tiêu 10 triệu giờ dữ liệu, khoản đầu tư 10 tỷ nhân dân tệ, 100 thương hiệu có doanh số cao, một triệu kịch bản đầu cuối và hơn 100.000 việc làm hậu mãi đều là kế hoạch hoặc mục tiêu đã công bố. 567

Các thông tin hiện có đã cho thấy một số nền tảng đang tồn tại: JD.com hợp tác với hơn 200 thương hiệu robot, có 8 trung tâm sửa chữa trong nước, triển khai chương trình pin tiêu chuẩn với hơn 20 đối tác và đưa robot vào các bối cảnh bán lẻ, logistics, bảo trì, y tế và dịch vụ gia đình. 41518

Nhưng những nền tảng đó chưa chứng minh rằng toàn bộ mạng lưới sẽ thực sự tạo ra chi phí thấp hơn, độ tin cậy cao hơn hay mức độ phổ cập toàn cầu như kỳ vọng. Kết quả sẽ phụ thuộc vào việc các thương hiệu cạnh tranh có chấp nhận tiêu chuẩn chung hay không, dữ liệu thực tế có chuyển hóa thành hiệu suất robot tốt hơn hay không, bài toán kinh tế của dịch vụ có phù hợp ở nhiều thị trường hay không, và khách hàng có tiếp tục trả tiền cho robot sau giai đoạn thử nghiệm ban đầu hay không.

Kết luận

JD.com đang đặt cược rằng điểm nghẽn của AI hiện thân không chỉ nằm trong “bộ não” của robot. Vấn đề còn nằm ở hệ thống xung quanh: làm sao để robot có giá dễ tiếp cận, triển khai được trong công việc thật, sửa chữa thuận tiện và học hỏi từ quá trình vận hành.

Vì vậy, chiến lược của JD.com kết hợp bốn dạng quy mô: nhu cầu từ nền tảng thương mại lớn, năng lực mua sắm và logistics cho linh kiện dùng chung, môi trường vận hành để triển khai và thu thập dữ liệu, cùng mạng lưới dịch vụ bao phủ toàn bộ vòng đời robot. Nếu thực hiện được, JD.com có thể giúp biến một ngành còn phân mảnh thành hệ sinh thái dễ hỗ trợ và dễ mở rộng hơn. Còn ở thời điểm hiện tại, bằng chứng mạnh nhất mới cho thấy công ty đang lắp ráp hạ tầng cho mạng lưới robot toàn cầu, chứ chưa chứng minh mạng lưới đó đã đạt được quy mô như cam kết.