Vì sao Iran vẫn xuất khẩu dầu dù eo biển Hormuz bị phong tỏa?

Mặc dù Mỹ triển khai phong tỏa hải quân nhằm hạn chế xuất khẩu dầu của Iran qua eo biển Hormuz, dòng dầu từ nước này chưa hoàn toàn biến mất khỏi thị trường. Thay vào đó, dữ liệu vận tải biển và phân tích năng lượng cho thấy xuất khẩu vẫn tiếp tục nhưng ở mức thấp hơn nhiều, nhờ một số chuyến tàu hạn chế, các phương thức vận chuyển khó theo dõi và việc lưu trữ dầu tạm thời trên tàu ngoài khơi.

Các tổ chức theo dõi tàu chở dầu và cơ quan năng lượng quốc tế cho rằng câu chuyện thực tế không phải là “dừng hẳn”, mà là sự sụp giảm mạnh về khối lượng xuất khẩu. Đồng thời, sự gián đoạn tại Trung Đông cũng khiến tồn kho dầu toàn cầu giảm nhanh chưa từng thấy và gây ra cú sốc cung lớn đối với thị trường năng lượng.

Vì sao xuất khẩu dầu của Iran chưa về 0?

Trong giai đoạn đầu của xung đột, dầu thô Iran vẫn đi qua eo biển Hormuz với tốc độ gần như bình thường, ngay cả khi xuất khẩu từ một số nước sản xuất dầu vùng Vịnh khác bị gián đoạn. Một phân tích dữ liệu theo dõi tàu chở dầu do Reuters xem xét cho thấy Iran đã xuất khẩu khoảng 13,7 triệu thùng dầu kể từ khi xung đột bắt đầu ngày 28/2.

Một số yếu tố giúp duy trì dòng chảy dầu này:

• Tàu chở dầu rời cảng có chọn lọc: Dù phong tỏa được siết chặt, các nhà phân tích vẫn ghi nhận một số tàu chở dầu tiếp tục rời các cảng của Iran hoặc vùng biển lân cận.
• Khoảng trống trong theo dõi tàu: Một số tàu được cho là đã tắt thiết bị phát tín hiệu AIS, khiến việc đo chính xác lượng xuất khẩu trở nên khó khăn hơn.
• Lưu trữ nổi (floating storage): Khi kho chứa trên đất liền đầy, dầu chưa bán được được tích trữ trên các tàu ngoài khơi, chờ cơ hội chuyển hàng khi tuyến vận chuyển mở lại.

Tuy nhiên, đến cuối tháng 4, số tàu rời khu vực đã giảm mạnh. Công ty phân tích vận tải biển Vortexa cho biết chỉ có một vài tàu chở dầu Iran rời Vịnh Oman trong giai đoạn 13–25/4, giảm hơn 80% so với các giai đoạn tương tự trong tháng 3.

So sánh ước tính xuất khẩu: IEA và TankerTrackers

Do hoạt động vận tải một phần bị che giấu, các ước tính về xuất khẩu của Iran có sự khác nhau tùy phương pháp theo dõi. Tuy vậy, hầu hết các phân tích đều thống nhất về xu hướng: xuất khẩu giảm mạnh sau khi phong tỏa được siết chặt.

Trước khi phong tỏa nghiêm ngặt:

• Xuất khẩu dầu Iran được ước tính khoảng 1,1–1,5 triệu thùng/ngày, tương đương với mức xuất khẩu gần đây của nước này.

Sau khi hạn chế tăng mạnh từ giữa tháng 4:

• Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính Iran xuất khẩu trung bình khoảng 240.000 thùng/ngày trong giai đoạn 13–27/4.
• Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy khoảng 4 triệu thùng dầu đã rời vùng biển Iran trong cùng thời gian — tương đương khoảng 285.000 thùng/ngày.

Dù có chênh lệch nhỏ, cả hai cách tính đều cho thấy xuất khẩu đã giảm khoảng 80% hoặc hơn so với đầu xung đột.

Tồn kho dầu toàn cầu giảm ở tốc độ kỷ lục

Trong khi xuất khẩu của Iran giảm mạnh nhưng chưa dừng hoàn toàn, tác động lớn hơn lại đến từ sự gián đoạn sản xuất dầu trong toàn khu vực Vịnh Ba Tư.

Theo báo cáo của IEA:

• Tồn kho dầu toàn cầu giảm khoảng 4 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 3 và tháng 4, mức giảm nhanh nhất từng được ghi nhận.
• Tổng tồn kho giảm 117 triệu thùng trong tháng 4, sau khi đã giảm 129 triệu thùng trong tháng 3.

Điều này phản ánh khoảng cách ngày càng lớn giữa nguồn cung bị gián đoạn và nhu cầu vẫn tiếp tục, buộc thị trường phải phụ thuộc nhiều vào nguồn dự trữ hiện có.

Thế giới đã mất bao nhiêu nguồn cung dầu?

IEA cho biết cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đã loại khỏi thị trường một khối lượng dầu rất lớn.

Một số con số đáng chú ý:

• Hơn 14 triệu thùng/ngày sản lượng dầu từ các nước vùng Vịnh đang bị dừng khai thác.
• Tổng lượng nguồn cung bị mất đã vượt 1 tỷ thùng kể từ cuối tháng 2.
• Nguồn cung dầu toàn cầu năm nay có thể giảm khoảng 3,9 triệu thùng/ngày, đảo ngược dự báo dư cung trước đó thành thiếu hụt.

Theo nhiều chuyên gia, đây có thể là một trong những cú sốc nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu hiện đại.

Rủi ro thị trường nếu gián đoạn kéo dài

Các nhà phân tích năng lượng cảnh báo rằng nếu tình trạng hạn chế vận chuyển quanh eo biển Hormuz tiếp diễn, tác động kinh tế toàn cầu có thể gia tăng đáng kể.

Giá dầu: Một số ngân hàng đầu tư dự báo giá dầu Brent có thể tăng mạnh lên 130–150 USD/thùng trong kịch bản xấu nhất nếu eo biển vẫn bị hạn chế trong thời gian dài.

Tồn kho: Khi lượng dự trữ toàn cầu đã giảm ở tốc độ kỷ lục, bất kỳ gián đoạn kéo dài nào cũng có thể khiến tồn kho giảm xuống mức rất thấp, đặc biệt với nhiên liệu tinh chế.

Thị trường tài chính: Giá dầu tăng và căng thẳng địa chính trị đã góp phần làm gia tăng biến động thị trường, đồng thời thúc đẩy nhu cầu đối với tài sản trú ẩn an toàn như đồng USD.

Kết luận

Dù bị phong tỏa hải quân và chịu nhiều hạn chế vận chuyển, Iran vẫn duy trì được một phần xuất khẩu dầu nhờ số lượng tàu hạn chế và các phương thức vận chuyển khó theo dõi. Tuy nhiên, lượng dầu ra thị trường đã giảm mạnh — từ hơn một triệu thùng/ngày xuống chỉ còn vài trăm nghìn thùng.

Quan trọng hơn, tác động lớn nhất có thể không nằm ở xuất khẩu của riêng Iran mà ở sự gián đoạn rộng hơn trong toàn khu vực Vùng Vịnh. Khi hàng triệu thùng dầu mỗi ngày bị dừng khai thác và tồn kho toàn cầu giảm nhanh, thị trường dầu đang hoạt động với “vùng đệm” ngày càng nhỏ — khiến giá cả và an ninh năng lượng toàn cầu phụ thuộc rất lớn vào việc khủng hoảng Hormuz kéo dài bao lâu.