Bên trong hệ thống quyền lực “vô hình” của Iran dưới thời Mojtaba Khamenei

Tuy nhiên, hệ thống điều hành đất nước sau sự kiện này dường như khác đáng kể so với thời kỳ Ali Khamenei cầm quyền trong hơn ba thập kỷ. Nhiều báo cáo cho thấy Iran hiện đang vận hành theo một mô hình quyền lực mang tính “lai”: lãnh đạo tối cao vẫn tồn tại về mặt biểu tượng, nhưng nhiều quyết định thực tế lại do một nhóm nhỏ các nhân vật an ninh và chính trị đảm nhiệm.

Một lãnh đạo tối cao chưa từng xuất hiện trước công chúng

Kể từ khi được cho là lên nắm quyền, Mojtaba Khamenei gần như không xuất hiện công khai. Một số đánh giá tình báo và báo cáo truyền thông cho biết ông bị thương trong cuộc tấn công đã giết cha mình và hiện đang hồi phục tại một địa điểm bí mật được bảo vệ nghiêm ngặt.

Những người được cho là thân cận với vòng tròn của ông mô tả các chấn thương nghiêm trọng, bao gồm bỏng và tổn thương ở chân phải phẫu thuật nhiều lần. Một số báo cáo nói rằng ông có thể cần chân giả và gặp khó khăn khi nói do chấn thương ở mặt, dù không phải mọi chi tiết đều được xác minh độc lập.

Vì lo ngại rằng các chuyến thăm hoặc liên lạc điện tử có thể bị các cơ quan tình báo nước ngoài lần ra vị trí, việc tiếp cận Mojtaba Khamenei được cho là bị hạn chế nghiêm ngặt.

Tình trạng này khiến nhiều nhà phân tích mô tả mô hình hiện nay là “lãnh đạo vô hình”: một lãnh đạo tối cao trên danh nghĩa nhưng gần như không xuất hiện trước công chúng.

Hệ thống thư viết tay để tránh theo dõi điện tử

Để tránh bị theo dõi điện tử, Mojtaba Khamenei được cho là sử dụng một hệ thống liên lạc khá đơn giản: chỉ đạo bằng thư viết tay.

Theo nhiều báo cáo trích dẫn các quan chức quen thuộc với hệ thống này, các chỉ thị được viết tay, niêm phong trong phong bì và chuyển qua một chuỗi sứ giả đáng tin cậy. Những người này di chuyển bằng xe hơi hoặc xe máy qua nhiều tuyến đường khác nhau để chuyển thư tới các quan chức chính phủ hoặc chỉ huy quân sự.

Phản hồi cũng được gửi lại theo tuyến đường tương tự.

Phương pháp này được cho là nhằm tránh việc các hệ thống giám sát tiên tiến theo dõi điện thoại, tin nhắn mã hóa hoặc tín hiệu điện tử. Tuy nhiên, nó cũng khiến quá trình ra quyết định trở nên chậm hơn và hạn chế khả năng lãnh đạo trực tiếp của lãnh tụ tối cao.

Sự trỗi dậy của một “vòng tròn quyền lực” an ninh

Do Mojtaba Khamenei bị cô lập và khó liên lạc trực tiếp, nhiều báo cáo cho rằng quyền lực đang dịch chuyển sang một nhóm nhỏ các nhân vật an ninh và chính trị.

Thay vì một lãnh đạo có quyền lực tuyệt đối, các quyết định lớn về chiến tranh, ngoại giao và an ninh nội bộ ngày càng được định hình bởi những nhân vật thân cận với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – lực lượng quân sự và chính trị có ảnh hưởng lớn trong hệ thống Iran.

Một số cái tên thường được nhắc đến trong các phân tích và báo cáo gồm:

• Ahmad Vahidi – nhân vật an ninh cấp cao được cho là cầu nối trực tiếp giữa lãnh đạo tối cao và các quan chức khác.
• Mohammad‑Bagher Ghalibaf – chính trị gia quyền lực, tham gia điều phối thông điệp và hoạt động chính trị của chính quyền.
• Gholam‑Hossein Mohseni‑Ejei – người đứng đầu ngành tư pháp, một nhân vật có ảnh hưởng trong mạng lưới lãnh đạo.

Nhóm này đôi khi được mô tả như một “band of brothers” – nhóm tinh hoa an ninh thân cận, chịu trách nhiệm chuyển các chỉ đạo từ lãnh tụ tối cao thành quyết định điều hành cụ thể.

Vì sao quyền lực của Mojtaba được cho là yếu hơn cha mình

Nhiều nhà phân tích nhận định vị thế của Mojtaba Khamenei khác đáng kể so với quyền lực mà cha ông từng nắm giữ.

Ali Khamenei đã dành hơn 30 năm xây dựng mạng lưới ảnh hưởng sâu rộng trong giới giáo sĩ, quân đội và các phe phái chính trị của Iran. Điều đó cho phép ông đóng vai trò trọng tài tối cao trong các tranh chấp nội bộ.

Ngược lại, Mojtaba đối mặt với nhiều hạn chế:

• Thiếu tính chính danh tôn giáo so với các giáo sĩ cấp cao.
• Thời gian hoạt động chính trị ngắn hơn và ít kinh nghiệm công khai.
• Sự cô lập về thể chất do chấn thương và lo ngại an ninh.
• Liên lạc gián tiếp, khiến việc kiểm soát hệ thống quyền lực trở nên khó khăn.

Một số đánh giá tình báo cho rằng ông vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chiến lược chiến tranh và đàm phán của Iran.

Tuy vậy, các đánh giá này cũng cho thấy cấu trúc lãnh đạo của Iran hiện phân mảnh hơn trước, với IRGC và các quan chức cấp cao có ảnh hưởng lớn hơn trong quá trình ra quyết định.

Một hệ thống quyền lực vẫn đầy bất định

Ngay cả nhiều tháng sau khi chuyển giao quyền lực, vẫn chưa rõ Mojtaba Khamenei thực sự kiểm soát trực tiếp đến mức nào đối với chính sách của Iran.

Từ những báo cáo hiện có, bức tranh tổng thể cho thấy một mô hình quyền lực lai:

• Mojtaba Khamenei là lãnh đạo tối cao trên danh nghĩa của Cộng hòa Hồi giáo.
• Một nhóm nhỏ lãnh đạo an ninh và chính trị xử lý nhiều quyết định điều hành hàng ngày.
• Liên lạc giữa hai bên được duy trì qua các kênh bí mật và công nghệ thấp, như thư viết tay qua sứ giả.

So với thời Ali Khamenei, hệ thống này được nhiều nhà quan sát đánh giá là phi tập trung hơn và mang tính quân sự hóa cao hơn.

Liệu đây chỉ là giải pháp tạm thời trong thời chiến hay sẽ trở thành trạng thái bình thường mới của chính trị Iran vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ.