Nắng nóng và hạn hán ở châu Âu đe dọa chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu ra sao?

Sông cạn biến vận tải lương thực thành điểm nghẽn

Vấn đề sản xuất đang bị khuếch đại bởi vấn đề vận chuyển. Lượng mưa thiếu hụt kéo dài và các đợt nóng lặp lại đã đẩy mực nước sông Po, Rhine và Danube xuống mức thấp kỷ lục trong tháng 8, theo JRC và hệ thống theo dõi Copernicus của EU. Sông Rhine cũng chạm mức thấp kỷ lục tại nhiều điểm ở Đức và Hà Lan.

Mực nước thấp không khiến hoạt động vận tải đường sông dừng hẳn, nhưng buộc mỗi tàu phải chở ít hàng hơn. Các doanh nghiệp có thể phải sử dụng thêm tàu, đi chậm hơn hoặc chuyển một phần hàng sang đường sắt và đường bộ. Tất cả đều làm chi phí vận tải tăng và độ tin cậy của chuỗi cung ứng giảm.

Rhine, Danube và Po đi qua những khu vực công nghiệp, nông nghiệp quan trọng. Vì vậy, tình trạng gián đoạn có thể đồng thời ảnh hưởng đến dòng chảy của ngũ cốc, thức ăn chăn nuôi, phân bón và nhiều hàng hóa khác, đúng lúc triển vọng mùa màng đang xấu đi.

Tác động vì thế mang tính cộng hưởng: mùa màng nhỏ hơn có thể làm tăng nhu cầu nhập khẩu, trong khi các tuyến sông nông hơn khiến hàng nhập khẩu đến nơi đắt đỏ hơn. Châu Âu cũng có thể mất bớt năng lực hỗ trợ, góp phần giảm nhẹ thiếu hụt ở các thị trường toàn cầu khác.

Cú sốc thương mại và phân bón chồng thêm áp lực

Biển Đen là một điểm dễ tổn thương khác. Theo Reuters, các cuộc tấn công gần đây nhằm vào cơ sở xuất khẩu nông sản và tàu thương mại đã làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ và ngũ cốc của Nga, Ukraine. Các nguồn hiện có chưa định lượng được bao nhiêu phần trong mức sụt giảm xuất khẩu hiện tại của Ukraine trực tiếp bắt nguồn từ hạn hán ở châu Âu. Tuy nhiên, bất kỳ gián đoạn mới nào cũng sẽ làm giảm độ linh hoạt của một hệ thống thương mại vốn đã chịu nhiều sức ép.

Gián đoạn tại eo biển Hormuz tác động đến hệ thống lương thực thông qua năng lượng và phân bón. FAO cho biết khoảng 1,3 triệu tấn phân bón mỗi tháng không còn có thể đi qua eo biển này. Trong khi đó, Ngân hàng Thế giới ghi nhận giá urê tăng 46% so với tháng trước và các chỉ số giá nông nghiệp tăng 8%, liên quan đến sự gián đoạn của dòng dầu mỏ, khí đốt và phân bón.

Năng lượng đắt hơn làm tăng chi phí tưới tiêu, sấy, bảo quản và vận chuyển. Giá phân bón cao có thể khiến nông dân giảm lượng sử dụng hoặc trì hoãn mua vào, từ đó tiềm ẩn nguy cơ làm giảm năng suất ở vụ gieo trồng sau. Tác động này đặc biệt nghiêm trọng đối với những quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu, phân bón hoặc lương thực nhập khẩu.

El Niño có thể mở rộng rủi ro, nhưng không phải lời giải thích cho hạn hán hiện tại

Ngân hàng Thế giới ước tính xác suất El Niño hình thành vào giữa năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 ở mức 61–87%. Hiện tượng này có thể đe dọa sản xuất tại Nam Á, miền Nam châu Phi và một số khu vực Đông Á.

Nếu xảy ra, El Niño có thể tạo thêm sức ép thời tiết tại các vùng sản xuất lớn khác trong lúc châu Âu đã phải đối phó với thiệt hại mùa màng và vận tải.

Đây là rủi ro từ khả năng nhiều cú sốc xảy ra đồng thời, chứ chưa phải bằng chứng cho thấy El Niño gây ra hạn hán hiện tại ở châu Âu. Các nguồn hiện có cũng chưa đưa ra một ước tính thống kê chính xác về mức độ biến đổi khí hậu đã làm tăng khả năng xuất hiện tình trạng thiếu ẩm đất hiện nay. Kết luận được dữ liệu hỗ trợ rõ nhất là hạn hán ở châu Âu đang xấu đi; nếu các khu vực sản xuất khác cùng chịu cú sốc, thị trường toàn cầu sẽ khó ổn định hơn.

SOFI 2026 cho thấy nạn đói toàn cầu vẫn rất mong manh

Báo cáo Tình hình An ninh lương thực và Dinh dưỡng trên thế giới 2026 (SOFI 2026) cho biết nạn đói toàn cầu đã giảm năm thứ ba liên tiếp, nhưng tiến bộ này vẫn mong manh và phân bổ không đồng đều.

Ước tính 645 triệu người, tương đương 7,8% dân số thế giới, phải đối mặt với nạn đói trong năm 2025. Trong số này, châu Phi có 309 triệu người, với tỷ lệ đói 20,0%; con số tương ứng là 6,0% ở châu Á và 4,8% tại Mỹ Latinh và Caribe.

Báo cáo cũng ước tính khoảng 2,1 tỷ người trải qua tình trạng mất an ninh lương thực ở mức vừa phải hoặc nghiêm trọng trong năm 2025. Những số liệu này không chứng minh rằng châu Phi sẽ chiếm hơn một nửa tình trạng mất an ninh lương thực toàn cầu vào năm 2030, bởi dự báo cụ thể đó chưa được các bằng chứng hiện có xác nhận. Tuy vậy, chúng cho thấy các cú sốc mới về giá cả, vật tư và thương mại sẽ tác động không đồng đều: các hộ gia đình phụ thuộc vào nhập khẩu và vốn đã dễ tổn thương sẽ chịu ảnh hưởng nặng nhất.

Các nhà hoạch định chính sách có thể làm gì?

Mục tiêu trước mắt là ngăn một đợt hạn hán mang tính khu vực biến thành cuộc khủng hoảng rộng hơn về khả năng chi trả và tiếp cận lương thực:

1. Duy trì thương mại ngũ cốc. Tránh các hạn chế xuất khẩu làm chuyển gánh nặng thiếu hụt và áp lực giá sang những quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu.
2. Giữ các hành lang thay thế hoạt động. Tận dụng đường sắt, đường bộ, cảng và tuyến hàng hải để duy trì xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine cũng như các nguồn cung khác khi sông ngòi hoặc tuyến đường bị ảnh hưởng bởi xung đột không thể hoạt động bình thường.
3. Hỗ trợ đúng đối tượng. Ưu tiên tiền mặt khẩn cấp, viện trợ lương thực, tiếp cận phân bón và tín dụng cho các nước nhập khẩu dễ tổn thương, thay vì chỉ dựa vào trợ giá tiêu dùng trên diện rộng.
4. Tăng tính dự phòng. Đầu tư vào canh tác tiết kiệm nước, giống chịu hạn, kho dự trữ, đa dạng hóa tuyến vận chuyển và dữ liệu minh bạch về mùa màng, tồn kho.

Đợt nắng nóng ở châu Âu vì vậy nên được nhìn nhận như một phép thử đối với hệ thống lương thực toàn cầu. Thiệt hại trước mắt tập trung ở khu vực, nhưng tác động có thể lan truyền qua thị trường cây trồng, các tuyến sông, giá phân bón và hành lang thương mại. Những bằng chứng hiện có cho thấy mức độ dễ tổn thương đang tăng lên, chứ chưa xác nhận một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu duy nhất và đã được định lượng đầy đủ.