Khói cháy rừng đang xóa mờ thành quả không khí sạch

Không khí có thể sạch hơn nhờ nhà máy, hệ thống điện và phương tiện giao thông ít phát thải hơn. Nhưng nắng nóng và cháy rừng do khí hậu làm trầm trọng thêm đang tạo ra một nguồn ô nhiễm khó kiểm soát hơn nhiều: khói. Bụi mịn trong khói có thể đi qua biên giới, thậm chí vượt đại dương; trong khi nhiệt độ cao và ánh nắng lại thúc đẩy sự hình thành ôzôn tầng mặt đất ở những khu vực nằm xuôi theo hướng gió. Vì vậy, việc cắt giảm khí thải tại chỗ chưa chắc đã bảo đảm bầu không khí luôn sạch.2250

Vì sao nắng nóng và cháy rừng có thể đảo ngược tiến bộ về không khí sạch?

Cháy rừng thải ra lượng lớn bụi mịn PM2.5 — các hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống — cùng những khí góp phần tạo ôzôn tầng mặt đất. PM2.5 đặc biệt đáng lo vì đủ nhỏ để đi sâu vào phổi và đi vào máu.5152

Nắng nóng làm vấn đề nặng thêm theo hai hướng: làm khô thảm thực vật, tạo điều kiện thời tiết thuận lợi cho cháy; đồng thời đẩy nhanh các phản ứng hóa học trong khí quyển tạo ôzôn. Khác với tầng ôzôn ở cao giúp chắn tia cực tím, ôzôn sát mặt đất là chất ô nhiễm. Đám cháy cung cấp các khí tiền chất, còn ôzôn có thể hình thành ở xa khu vực cháy theo chiều gió, chứ không chỉ ngay tại đám cháy.52

Khói cũng không dừng ở vùng bị cháy. Năm 2025, Copernicus theo dõi các cột khói từ cháy rừng Canada vượt Bắc Đại Tây Dương, tới nam châu Âu, Địa Trung Hải, quần đảo Azores và tây bắc châu Âu.17 Điều đó có nghĩa một thành phố vẫn có thể hứng chịu đợt ô nhiễm khói nghiêm trọng dù nguồn phát thải địa phương đang giảm.

PM2.5 từ cháy rừng nguy hiểm thế nào đối với sức khỏe?

Bằng chứng rõ nhất nằm ở tác hại hô hấp. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp cho thấy PM2.5 đặc trưng từ cháy rừng liên quan đến tăng tử vong do mọi nguyên nhân ngay trong ngày, tăng nhập viện vì bệnh hô hấp và tăng lượt khám cấp cứu hô hấp. Những tổng quan trước đó cũng ghi nhận bằng chứng nhất quán về tình trạng hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) nặng lên; bằng chứng về nhiễm trùng hô hấp và tử vong cũng ngày càng nhiều.3436

Các điểm cần lưu ý gồm:

• Khói không chỉ làm mờ tầm nhìn. Trong các đợt cháy cực đoan, nồng độ PM2.5 có thể cao gấp 10–20 lần mức hướng dẫn chất lượng không khí của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).51
• Rủi ro không phân bố đồng đều. Người mắc bệnh hô hấp, người cao tuổi, trẻ em, người mang thai và những người không có điều kiện tiếp cận không gian trong nhà với không khí sạch có thể dễ tổn thương hơn. Người có bệnh tim mạch cũng đáng được lưu ý, dù bằng chứng về tác động tim mạch chưa nhất quán bằng bằng chứng hô hấp.3436
• Bụi từ cháy rừng có thể không giống PM2.5 đô thị trung bình. Thành phần của nó có thể chứa nhiều hợp chất carbon và hợp chất hữu cơ phân cực hơn. Một số nghiên cứu mô tả PM2.5 từ cháy rừng có khả năng độc hơn bụi mịn không phải từ khói; tác động cũng có thể nặng hơn khi khói xuất hiện cùng nắng nóng cực đoan.3941

Các ước tính tử vong cần được diễn giải thận trọng vì phương pháp, cách ước tính phơi nhiễm và khoảng thời gian đánh giá khác nhau. Tuy vậy, một nghiên cứu công bố năm 2026 ước tính PM2.5 từ khói cháy rừng liên quan tới khoảng 24.100 ca tử vong do mọi nguyên nhân mỗi năm tại 48 bang liền kề của Mỹ. Đây không phải tổng số toàn cầu, mà là ước tính theo một thiết kế nghiên cứu ở một quốc gia — nhưng cho thấy quy mô gánh nặng tiềm tàng.33

Ôzôn tầng mặt đất: mối đe dọa thứ hai

Khói cháy rừng thường được nhắc tới qua bụi mịn, song cháy cũng có ý nghĩa lớn đối với ôzôn. Ôzôn tầng mặt đất có thể gây kích ứng và làm suy giảm chức năng hô hấp; phơi nhiễm ôzôn đã được liên hệ với bệnh tật và tử vong do hô hấp, tim mạch. Tuy nhiên, nghiên cứu tách riêng ảnh hưởng sức khỏe của ôzôn có nguồn gốc từ cháy rừng còn mới và ít phát triển hơn so với nghiên cứu về PM2.5, nên gánh nặng sức khỏe đặc hiệu theo nguồn này vẫn chưa chắc chắn.38

Sự chưa chắc chắn đó không phải lý do để xem nhẹ rủi ro. Nó cho thấy cần đo đạc và dự báo tốt hơn trong những giai đoạn vừa nóng vừa có khói, khi ô nhiễm hạt và ôzôn có thể cùng tăng.

Dữ liệu gần đây cho thấy gì?

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho biết mức phơi nhiễm PM2.5 liên quan đến cháy rừng đang tăng, dù các quy định đã làm giảm PM2.5 từ công nghiệp và giao thông tại một số nơi ở châu Âu và Bắc Mỹ.22

Trong năm 2025, PM2.5 cao hơn mức trung bình dài hạn tại miền bắc Canada, một phần Liên bang Nga và khu vực tây-trung Phi do hoạt động cháy gia tăng. Tây bắc Tây Ban Nha cũng trở thành điểm nóng ô nhiễm vì các vụ cháy đặc biệt nghiêm trọng vào cuối mùa hè.22

Mùa hè năm 2025 tại châu Âu ghi nhận tác động diện rộng của cháy rừng đối với chất lượng không khí, nhất là ở tây nam và đông nam. Copernicus ghi nhận các vụ cháy lớn ở Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và Cyprus vào cuối tháng 6, đầu tháng 7; đến tháng 8, cháy lan rộng nhanh tại Bồ Đào Nha và tây bắc Tây Ban Nha.18

Sang năm 2026, tình hình vẫn nghiêm trọng. Trung tâm Nghiên cứu Chung của Ủy ban châu Âu ghi nhận 650.458 ha đã cháy trong Liên minh châu Âu (EU) từ ngày 1/1 đến 6/9/2026, với 1.940 vụ cháy được phát hiện. Đây là số liệu lũy kế cập nhật theo thời gian thực, chưa phải tổng kết cả năm; thấp hơn cùng kỳ năm 2025 nhưng cao hơn mức trung bình 20 năm tại cùng thời điểm mùa cháy.2

Vì sao các vùng ẩm ướt và phía bắc không thể mặc định an toàn?

Lượng mưa cả năm không tự quyết định nguy cơ cháy. Trong một đợt cháy, yếu tố then chốt là thảm thực vật và đất có bị làm khô bởi nhiệt độ cao, độ ẩm thấp và gió hay không. Nghiên cứu về mùa cháy đặc biệt năm 2025 ở châu Âu phát hiện xu hướng mùa hè khô hơn và mức thâm hụt áp suất hơi nước (VPD) rất cao — một chỉ số phản ánh nhu cầu làm khô của khí quyển. Nghiên cứu kết luận sự gia tăng VPD là nguyên nhân chủ chốt khiến tổ hợp thời tiết nóng, khô và gió mạnh trở nên thường xuyên hơn mức có thể kỳ vọng từ biến động tự nhiên.19

Điều này không có nghĩa mọi vùng phía bắc hoặc nhiều mưa sẽ cháy nhiều hơn mỗi năm. Nguồn gây cháy, quản lý đất đai, tình trạng vật liệu cháy, công tác chữa cháy và biến động thời tiết vẫn có vai trò quan trọng. Nhưng rừng, than bùn và các cảnh quan giàu vật liệu cháy có thể trở nên rất dễ bén lửa trong các đợt khô hạn dữ dội. Lịch sử mưa nhiều vì thế không còn là tấm lá chắn đáng tin cậy trước rủi ro khói cấp tính.

Lỗ hổng quan trắc: chỉ đo khối lượng bụi là chưa đủ

Hầu hết hệ thống theo dõi chất lượng không khí thường quy tập trung vào nồng độ PM2.5 và ôzôn. Đây là các phép đo thiết yếu, nhưng chưa cho biết đầy đủ khói gồm những gì, đến từ đâu, hay tác động khí hậu và sức khỏe của nó ra sao.

WMO đặc biệt nêu tình trạng quan trắc chưa đầy đủ đối với carbon đen và các aerosol mới nổi như vi nhựa, đồng thời kêu gọi tăng cường theo dõi PM2.5 và ôzôn tầng mặt đất.50

Ba khoảng trống quan trọng nhất là:

• Carbon đen: Quan trắc tốt hơn giúp phân biệt nguồn đốt cháy và cải thiện hiểu biết về một chất vừa ảnh hưởng chất lượng không khí, vừa ảnh hưởng khí hậu.
• Thành phần của khói: Một chỉ số khối lượng PM2.5 không cho biết hỗn hợp hợp chất hữu cơ, bồ hóng và kích thước hạt — các yếu tố có thể quyết định độc tính.
• Độ phủ và hiệu chuẩn: Vệ tinh và mô hình giúp theo dõi vùng xa xôi cùng các luồng khói di chuyển; nhưng trạm quan trắc mặt đất vẫn thiết yếu để đánh giá và dự báo chính xác ở cấp địa phương.

Cải thiện quan trắc không chỉ là nâng cấp khoa học. Nó trực tiếp hỗ trợ cảnh báo cộng đồng, quyết định bảo vệ sức khỏe và chính sách giảm phát thải có trọng tâm hơn.

Vì sao WMO muốn gắn chính sách khí hậu với không khí sạch?

Lập luận của WMO mang tính thực tế: ô nhiễm không khí và biến đổi khí hậu có chung nguồn phát thải, phản ứng hóa học trong khí quyển và hậu quả. Nắng nóng, hạn hán có thể thúc đẩy khói cháy rừng; cháy giải phóng hạt và khí; rồi khói gây hại sức khỏe vượt xa nơi phát lửa. Ngược lại, nhiều biện pháp giảm ô nhiễm từ đốt cháy có thể vừa cải thiện sức khỏe, vừa giúp hạn chế nóng lên.5052

Một cách tiếp cận đồng bộ cần kết nối giảm phát thải với dự báo thời tiết cháy, dự báo khói, cảnh báo y tế công cộng, lựa chọn không khí trong nhà sạch hơn khi ô nhiễm nghiêm trọng và quan trắc khí quyển mạnh hơn. Phối hợp xuyên biên giới là điều thiết yếu, bởi khói không tuân theo ranh giới quốc gia.5051

Giao thông và công nghiệp sạch hơn vẫn rất quan trọng. Nhưng thời đại cháy rừng đang thay đổi định nghĩa về chính sách không khí sạch: không chỉ giảm ô nhiễm thường ngày, mà còn phải chuẩn bị cho các đợt khói và ôzôn do khí hậu khuếch đại — những rủi ro mà kiểm soát phát thải tại chỗ đơn lẻ không thể ngăn chặn.