Trung Quốc dùng điện hạt nhân để đáp ứng cơn khát năng lượng của AI như thế nào?

Trung Quốc không đặt cược vào một công nghệ duy nhất để đáp ứng mức tiêu thụ điện dự kiến tăng vọt do AI. Cách tiếp cận của nước này gồm ba tầng: tiếp tục xây các nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn để có nguồn điện ổn định; phát triển lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) cho các ứng dụng linh hoạt hơn về sau; và đầu tư vào nhiệt hạch như một cơ hội thương mại còn rất xa.

Sự phân biệt này rất quan trọng. Wood Mackenzie dự báo điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu tại Trung Quốc có thể lên 774 terawatt-giờ (TWh) vào năm 2030, cao gấp khoảng bốn lần mức hiện tại và chiếm khoảng 6% tổng nhu cầu điện của cả nước. Đây là dự báo theo kịch bản, không phải mức nhu cầu đã được cam kết. Dù vậy, nhiệt hạch sẽ không thể đóng góp đáng kể cho bài toán điện năng theo khung thời gian này. 55

Lời giải trước mắt: điện hạt nhân truyền thống

Trung Quốc hiện có 64 lò phản ứng hạt nhân đang vận hành, với tổng công suất 63.985 MWe, và 38 lò đang xây dựng, tổng công suất 39.694 MWe. 17 Đây là phần năng lực hạt nhân có khả năng đi vào vận hành để đáp ứng nhu cầu điện tăng từ điện toán, AI và các lĩnh vực khác.

Các lò phản ứng lớn có thể cung cấp điện ổn định theo nhu cầu vận hành hệ thống và phát thải thấp. Tuy nhiên, chúng không phải lời giải độc lập cho trung tâm dữ liệu. Việc đáp ứng tải điện tăng nhanh vẫn phụ thuộc vào mở rộng lưới điện, nguồn tái tạo, lưu trữ năng lượng, hiệu quả sử dụng điện cùng các nguồn phát khác. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo năng lượng tái tạo sẽ đáp ứng gần một nửa phần tăng thêm của nhu cầu điện trung tâm dữ liệu toàn cầu đến năm 2030; điện hạt nhân sẽ quan trọng hơn vào cuối thập niên này và giai đoạn sau đó. 57

Trung Quốc cũng đang triển khai Dự án trình diễn kỹ thuật lò phản ứng mô-đun nhỏ đa mục đích Hainan Changjiang. 18 SMR về lâu dài có thể linh hoạt hơn về địa điểm xây dựng và có tiềm năng sản xuất theo chuẩn hóa hơn các nhà máy lớn. Nhưng hiệu quả kinh tế khi triển khai thương mại ở quy mô lớn vẫn chưa ngã ngũ. Theo IEA, SMR chỉ bắt đầu tham gia đáng kể vào nguồn cung cho trung tâm dữ liệu sau năm 2030, chứ không phải giải pháp chủ lực cho nhu cầu AI tức thời. 57

Junhe Atomic: nhà phát triển lò phản ứng nhỏ còn ít thông tin công khai

Tên gọi “Junhe Nuclear” trong các thông tin hiện có nhiều khả năng là Junhe Atomic (JHATOM), một công ty công nghệ hạt nhân tư nhân của Trung Quốc, thành lập năm 2025. Công ty cho biết họ phát triển và hướng tới thương mại hóa các hệ thống SMR và lò vi phản ứng. 19

Các thông tin được trích dẫn cho biết doanh nghiệp có trụ sở ở Thượng Hải này đã thu hút 300 triệu nhân dân tệ vốn đầu tư mạo hiểm, đang ở giai đoạn thiết kế và đặt mục tiêu có dự án trình diễn vào khoảng năm 2031. 5036 Tuy nhiên, đây mới là kế hoạch giai đoạn đầu, không phải bằng chứng về một lò phản ứng đã có vốn đầy đủ, được cấp phép, đang thi công hay đã ký hợp đồng cấp điện cho trung tâm dữ liệu.

Điểm chưa rõ đối với khách hàng và nhà đầu tư là năng lực thực thi: các nguồn hiện có chưa xác lập thiết kế lò cụ thể, thời điểm khởi công, ngày hòa lưới hay thỏa thuận bao tiêu điện thương mại. Vì vậy, Junhe Atomic cho thấy sự quan tâm của Trung Quốc đối với công nghệ phân hạch tiên tiến, nhưng chưa thể xem là nhà cung cấp điện cho AI trong tương lai gần.

NovaFusionX: gọi vốn mạnh, nhưng nhiệt hạch vẫn chưa thương mại hóa

NovaFusionX, startup có trụ sở tại Thượng Hải thành lập năm 2025, đang phát triển các hệ thống nhiệt hạch nhỏ gọn, mô-đun dựa trên cấu hình từ trường đảo ngược (field-reversed configuration - FRC). Công ty định vị công nghệ này cho các ứng dụng phân tán, trong đó có trung tâm dữ liệu. 3345

Tốc độ huy động vốn của NovaFusionX khá nhanh. Tháng 4/2026, công ty cho biết vòng Angel+ trị giá 700 triệu nhân dân tệ đã đưa tổng vốn huy động lên 1,2 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 175,6 triệu USD, trong vòng một năm. 42 Đến tháng 8, doanh nghiệp công bố khoản tiền 1,2 tỷ nhân dân tệ ở vòng pre-Series A, nâng tổng nguồn vốn lên 2,4 tỷ nhân dân tệ và định giá sau đầu tư vượt 10 tỷ nhân dân tệ, theo thông tin về giao dịch. 34

Nhưng mốc thời gian quan trọng thực tế khiêm tốn hơn nhiều so với các tiêu đề gọi vốn: NovaFusionX đặt mục tiêu đạt “plasma đầu tiên” cho máy Nova One trước cuối năm 2026. 38 “Plasma đầu tiên” là cột mốc chứng minh một thiết bị thử nghiệm bắt đầu hoạt động; nó không chứng minh hệ thống tạo ra điện ròng, không đồng nghĩa với lò phản ứng thương mại, phê duyệt quản lý hay khả năng cấp điện tin cậy cho trung tâm dữ liệu.

Người sáng lập công ty cho rằng nhu cầu do AI thúc đẩy buộc các nhà phát triển nhiệt hạch phải rút ngắn thời gian thương mại hóa từ 30–50 năm xuống còn 5–10 năm. 37 Đây là mục tiêu đầy tham vọng, chưa phải lịch trình triển khai được xác nhận độc lập. Cho đến nay, nhiệt hạch chưa tạo ra điện thương mại ở bất kỳ nơi nào trên thế giới.

Trung Quốc và Mỹ đầu tư cho nhiệt hạch theo hai mô hình khác nhau

Các ước tính về mức hỗ trợ của Trung Quốc cho nhiệt hạch có biên độ rộng, do rất khó theo dõi đầy đủ nguồn vốn công và nguồn vốn bán công. Một ước tính của ủy ban lưỡng đảng Mỹ cho rằng Trung Quốc đã đầu tư ít nhất 6,5 tỷ USD kể từ năm 2023, gần gấp ba ngân sách của chương trình Fusion Energy Sciences thuộc Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) trong giai đoạn tương đương; các đánh giá khác đưa mức cao nhất lên gần 13 tỷ USD. 49 Đây nên được hiểu là các ước tính, không phải số liệu kiểm toán.

Mỹ vẫn dẫn trước về vốn đầu tư tư nhân cho nhiệt hạch. Một thống kê ngành ghi nhận khoảng 8,05 tỷ USD đầu tư vào 42 công ty Mỹ, so với xấp xỉ 5,14 tỷ USD vào tám doanh nghiệp Trung Quốc. 8 Hai mô hình có khác biệt rõ rệt:

• Trung Quốc: kết hợp nguồn lực từ trung ương, địa phương, trường đại học, doanh nghiệp công nghiệp và vốn tư nhân, dựa trên nền tảng công nghiệp hạt nhân nội địa quy mô lớn. 67
• Mỹ: có hệ sinh thái doanh nghiệp khởi nghiệp được vốn mạo hiểm hậu thuẫn sâu hơn, bổ sung bằng các chương trình khoa học liên bang và hỗ trợ ngày càng hướng tới thương mại hóa. 8

Nguồn tài trợ liên bang của Mỹ cũng đang tăng. Chương trình Fusion Energy Sciences của DOE nhận 790 triệu USD trong năm tài khóa 2025; trong khi ARPA-E cam kết 135 triệu USD trong 18 tháng của năm 2026 cho các dự án thương mại hóa nhiệt hạch. 53

Dù theo mô hình nào, đầu tư lớn cũng không xóa được những rủi ro kỹ thuật và thương mại cốt lõi. Mức vốn cao không chứng minh rằng một phương án cụ thể sẽ là phương án đầu tiên tạo ra điện ổn định với chi phí kinh tế.

Vì sao ngành hạt nhân Trung Quốc có thể có lợi thế?

Lợi thế tiềm năng của Trung Quốc không phải là bằng chứng cho thấy nước này đã giải được bài toán nhiệt hạch. Điểm mạnh nằm ở khả năng liên kết nghiên cứu, sản xuất và xây dựng lặp lại phục vụ một thị trường nội địa lớn.

Xây dựng lặp lại tạo kinh nghiệm công nghiệp

Với 38 lò đang xây dựng bên cạnh 64 lò đang vận hành, Trung Quốc duy trì một chuỗi dự án dài cho các nhà cung cấp lò phản ứng, nhà sản xuất linh kiện, đội ngũ thi công, đơn vị vận hành và cơ quan quản lý. 17 Việc lặp lại có thể giúp chuẩn hóa, giữ chân lực lượng lao động lành nghề và mở rộng quy mô mua sắm — những yếu tố có thể giảm rủi ro triển khai qua các dự án kế tiếp.

Vốn và thể chế phối hợp có thể thúc đẩy chế tạo nguyên mẫu

Các nhà phân tích mô tả nỗ lực nhiệt hạch của Trung Quốc là sự kết hợp giữa tài trợ cấp trung ương và địa phương, các trường đại học cùng doanh nghiệp công nghiệp lớn. 67 Cấu trúc này có thể giúp chuyển từ hệ thống phòng thí nghiệm sang nguyên mẫu và năng lực sản xuất thuận lợi hơn, dù không bảo đảm hiệu năng lò phản ứng tốt hơn hoặc chi phí thấp hơn.

Nền tảng nội địa có thể hỗ trợ xuất khẩu, nhưng không tự động bảo đảm thành công

Một nền tảng xây dựng trưởng thành trong nước có thể giúp các nhà cung cấp Trung Quốc cạnh tranh ở quốc tế nếu họ có thể cung cấp công nghệ chuẩn hóa, lịch giao hàng đáng tin cậy và phương án tài chính phù hợp. Tuy nhiên, triển vọng xuất khẩu vẫn bị giới hạn bởi yêu cầu an toàn hạt nhân, quy định không phổ biến vũ khí hạt nhân, địa chính trị, điều khoản tài trợ, sắp xếp chu trình nhiên liệu và hiệu quả kinh tế của từng dự án.

Kết luận

Dự báo 774 TWh khiến khả năng bảo đảm nguồn điện trở thành vấn đề chiến lược đối với tham vọng AI của Trung Quốc. 55 Trong khung thời gian đến năm 2030, câu chuyện hạt nhân có ý nghĩa nhất là việc tiếp tục triển khai các lò phản ứng truyền thống; SMR có thể là phần bổ sung ở giai đoạn sau. Junhe Atomic là doanh nghiệp phân hạch tiên tiến ở giai đoạn đầu, với mục tiêu trình diễn được nêu là khoảng năm 2031. NovaFusionX đã huy động lượng vốn đáng kể và đặt mục tiêu plasma đầu tiên trong năm 2026 — nhưng cả hai đều chưa chứng minh được con đường đủ tin cậy để cấp điện thương mại cho trung tâm dữ liệu. 193638

Nhiệt hạch có ý nghĩa chiến lược trong cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung, nhưng vẫn là khoản đặt cược dài hạn. Lợi thế tiềm năng lớn nhất của Trung Quốc nằm ở năng lực biến công nghệ hạt nhân đã được kiểm chứng thành các dự án công nghiệp lặp lại, đồng thời dùng hệ sinh thái vốn công và tư để theo đuổi song song phân hạch tiên tiến lẫn nhiệt hạch.