Từ EAST đến BEST: Trung Quốc muốn tạo ra điện từ nhiệt hạch vào khoảng năm 2030

Trung Quốc đang cố gắng đưa nhiệt hạch ra khỏi phạm vi thí nghiệm vật lý để tiến gần hơn tới một chương trình công nghiệp năng lượng. Cách tiếp cận là đi theo từng nấc: dùng EAST để hoàn thiện vận hành plasma, dùng CRAFT để kiểm chứng công nghệ cấp lò phản ứng, rồi dùng BEST để hướng tới một màn trình diễn điện nhiệt hạch vào khoảng năm 2030.

Cụm từ thường được nhắc đến là “thắp sáng bóng đèn đầu tiên” bằng nhiệt hạch. Tuy nhiên, đây là tham vọng của dự án, không đồng nghĩa Trung Quốc đã có nhà máy nhiệt hạch thương mại phát điện. 254550

Ba nấc thang ở Hợp Phì: EAST, CRAFT và BEST

Thành phố Hợp Phì là tâm điểm của chiến lược này vì cùng lúc đặt ba cơ sở lớn: Experimental Advanced Superconducting Tokamak (EAST), Comprehensive Research Facility for Fusion Technology (CRAFT) và Burning Plasma Experimental Superconducting Tokamak (BEST). Ba dự án không thay thế nhau, mà đảm nhận các khâu khác nhau trên con đường từ nghiên cứu plasma đến phát điện. 2547

EAST: học cách giữ plasma ổn định

EAST là tokamak siêu dẫn, tức thiết bị dạng vòng sử dụng từ trường rất mạnh để giam giữ plasma nóng. Vai trò chính của nó là nghiên cứu khả năng vận hành plasma nhiệt độ cao ổn định trong thời gian dài — điều kiện nền tảng đối với một nhà máy nhiệt hạch dùng phương pháp giam giữ từ trường.

Tháng 1/2025, EAST duy trì plasma ở chế độ giam giữ cao trong 1.066 giây, tương đương hơn 17 phút. 2538

Ý nghĩa của cột mốc này không chỉ nằm ở nhiệt độ cực cao. Một lò nhiệt hạch còn phải giữ plasma không mất ổn định, kiểm soát mật độ và độ sạch của plasma, hạn chế tác động có hại lên thành lò, đồng thời vận hành đủ lâu để có giá trị thực tế. Các nghiên cứu gần đây tại EAST tập trung vào giới hạn mật độ plasma và báo cáo khả năng duy trì ổn định ở mật độ cực cao khi tương tác giữa plasma với thành lò được kiểm soát cẩn thận. 44

CRAFT: đưa vật lý plasma sang bài toán kỹ thuật lò phản ứng

CRAFT được xây dựng để thu hẹp khoảng cách kỹ thuật giữa một tokamak phục vụ thí nghiệm và một hệ thống có thể sản xuất điện. Đây là một khu nghiên cứu chuyên dụng tại Hợp Phì, tập trung vào công nghệ nhiệt hạch và các hệ thống lõi lò phản ứng, nằm trong cùng hệ sinh thái với EAST và BEST. 2547

Bước này quan trọng vì một xung plasma thành công vẫn chưa tạo nên nhà máy điện. Lò phản ứng tương lai cần nam châm, hệ thống gia nhiệt và dẫn dòng, vật liệu tiếp xúc với plasma, cấu phần xử lý nhiệt và phương án bảo trì cùng hoạt động trong các điều kiện gần với vận hành thực tế. Đến năm 2026, CRAFT được cho là đã bước vào giai đoạn thử nghiệm cuối cùng. 47

BEST: nỗ lực biến năng lượng nhiệt hạch thành điện

BEST là mắt xích trực tiếp nhất trong kế hoạch phát điện nhiệt hạch của Trung Quốc. Tokamak siêu dẫn nhỏ gọn này đang được lắp ráp ở Hợp Phì và được kỳ vọng chứng minh lợi năng lượng nhiệt hạch ròng cũng như điện sinh ra từ nhiệt hạch vào khoảng năm 2030.

Bệ máy nặng 400 tấn của BEST được lắp đặt cuối năm 2025. Đến năm 2026, hai nam châm siêu dẫn đã hoàn tất thử nghiệm toàn tải; dự án được báo cáo là vẫn theo tiến độ hoàn thành vào cuối năm 2027. 454652

Đó là mục tiêu đặc biệt tham vọng. Ngay cả nếu BEST thành công, đây vẫn sẽ là cột mốc trình diễn kỹ thuật lớn chứ chưa tự động chứng minh tính khả thi của một nhà máy điện thương mại. Một nhà máy còn phải tạo ra điện hữu ích sau khi trừ điện tự dùng, hoạt động tin cậy trong thời gian dài, chịu được hư hại do neutron, xử lý yêu cầu về nhiên liệu và có chi phí xây dựng, bảo trì hợp lý.

Nhiệt độ 100–300 triệu °C mới chỉ là điểm khởi đầu

Nhiệt hạch giam giữ từ trường nhằm làm các hạt nhân nhẹ hợp nhất trong plasma được giữ cách xa thành lò bằng từ trường mạnh. Nhiệt độ cực cao là cần thiết để tạo điều kiện cho phản ứng xảy ra, nhưng nhiệt độ tự nó không giải quyết được bài toán.

Con đường tokamak của Trung Quốc phụ thuộc vào nhiều năng lực liên kết với nhau:

• Giam giữ dài hạn: Vận hành chế độ giam giữ cao trong thời gian dài tại EAST nhằm giải quyết yêu cầu giữ plasma ổn định, thay vì chỉ tạo một xung ngắn. 2538
• Kiểm soát mật độ và thành lò: Kết quả về chế độ mật độ tại EAST cho thấy tương tác plasma–thành lò có thể là giới hạn, hoặc là chìa khóa để đạt chế độ vận hành hiệu năng cao hơn. 44
• Nam châm siêu dẫn từ trường cao: Từ trường mạnh hơn có thể cải thiện khả năng giam giữ và hỗ trợ thiết kế thiết bị nhỏ gọn hơn. Tháng 8/2026, một liên minh tại khu vực Đồng bằng sông Dương Tử do China Fusion Energy dẫn dắt cho biết sẽ phát triển năng lực kỹ thuật cho nam châm tokamak từ trường cao dùng chất siêu dẫn nhiệt độ cao. 18
• Kỹ thuật hệ thống lò phản ứng: CRAFT và BEST là nỗ lực ghép các công nghệ riêng lẻ thành một hệ thống tích hợp. 254547

Điều khiển bằng AI và sản xuất tiên tiến có thể giúp tối ưu hóa vận hành hoặc chế tạo thiết bị. Nhưng chúng không xóa bỏ các thách thức cốt lõi của lò phản ứng. Câu hỏi quyết định là liệu toàn bộ hệ thống có thể chạy an toàn, lặp lại và với chi phí chấp nhận được hay không — không phải chỉ một phân hệ nào đó đạt kỷ lục.

Chính sách đưa nhiệt hạch thành ưu tiên công nghiệp quốc gia

Khung chính sách của Trung Quốc hiện đã ủng hộ rõ ràng việc phát triển nhiệt hạch. Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 cho giai đoạn 2026–2030 liệt kê nhiệt hạch hạt nhân trong nhóm ưu tiên phát triển của tương lai. 18

Luật Năng lượng nguyên tử có hiệu lực từ ngày 15/1/2026, tạo khuôn khổ cho nghiên cứu, phát triển và sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình; luật cũng nêu rõ việc khuyến khích nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ về nhiệt hạch nhiệt hạch có kiểm soát. 7

Về tổ chức, Trung Quốc đã thành lập China Fusion Energy Co., công ty con của Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc. Doanh nghiệp này được công bố với vốn đăng ký 15 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 2,1 tỷ USD, tạo một đầu mối có hậu thuẫn nhà nước để điều phối phát triển công nghệ và sự tham gia của ngành công nghiệp. 30

Dòng vốn và chuỗi cung ứng đang mở rộng

Cuộc đua nhiệt hạch đang thu hút vốn trên phạm vi toàn cầu, không chỉ ở Trung Quốc. Hiệp hội Công nghiệp Nhiệt hạch cho biết 56 công ty được khảo sát đã huy động 4,48 tỷ USD trong 12 tháng tính đến tháng 7/2026, nâng tổng vốn được báo cáo kể từ năm 2021 lên 14,24 tỷ USD. Hiệp hội này và Reuters cũng lưu ý cuộc khảo sát chưa phản ánh đầy đủ bức tranh tại Trung Quốc, nơi có nhiều doanh nghiệp nhận vốn từ cả khu vực nhà nước lẫn tư nhân. 3439

Một số thương vụ tại Trung Quốc gồm vòng Series A trị giá 1 tỷ nhân dân tệ của Startorus Fusion và vòng vốn hạt giống 830 triệu nhân dân tệ của Hefei Xinghe Fusion. 2123 Theo Yicai Global, các công ty nhiệt hạch có trụ sở tại Thượng Hải đã huy động tổng cộng gần 18 tỷ nhân dân tệ tính đến tháng 9/2026. Điều này cho thấy Hợp Phì là cụm phần cứng quan trọng, nhưng không phải trung tâm nhiệt hạch duy nhất của Trung Quốc. 17

Nguồn vốn đặc biệt liên quan tới nam châm, vật liệu chuyên dụng, thiết bị nhiệt độ siêu thấp, hệ thống chân không và chế tạo chính xác. Liên minh phát triển nam châm siêu dẫn nhiệt độ cao là một ví dụ cụ thể về nỗ lực xây dựng năng lực kỹ thuật trong nước cho một nút thắt chiến lược. 18

Sau BEST là gì?

Lộ trình dài hạn hướng tới China Fusion Engineering Test Reactor (CFETR), một lò thử nghiệm kỹ thuật nhiệt hạch của Trung Quốc được định vị như cầu nối giữa các chương trình thí nghiệm quốc tế và nhà máy nhiệt hạch thương mại. CFETR hiện vẫn là dự án dự kiến, chưa đi vào vận hành. 113647

Vì vậy, cần tách bạch hai mốc thời gian thường bị gộp làm một:

1. Khoảng năm 2030: BEST cố gắng đạt lợi năng lượng nhiệt hạch ròng và trình diễn điện từ nhiệt hạch. 4550
2. Các thập niên sau đó: xây dựng lò trình diễn, rồi mới hướng tới một nhà máy có thể vận hành thương mại bền vững.

Các phân tích về lĩnh vực nhiệt hạch của Trung Quốc nhìn chung xem phát điện thương mại là mục tiêu của giai đoạn những năm 2030 đến 2040, chứ không phải lịch trình đã được bảo đảm. 8 Sự khác biệt này rất quan trọng: trình diễn khả năng cấp điện cho một tải nhỏ sẽ là thành tựu lịch sử, nhưng một nhà máy có thể chạy ổn định, thay thế linh kiện hư hại, quản lý nhiên liệu và cạnh tranh với các nguồn điện carbon thấp khác là một chuẩn mực cao hơn nhiều.

Kết luận

Lợi thế của Trung Quốc không nằm ở chỗ nước này đã giải được bài toán điện nhiệt hạch. Lợi thế nằm ở việc họ theo đuổi bài toán như một chương trình liên kết: nghiên cứu plasma ở EAST, thử nghiệm hệ thống lò phản ứng tại CRAFT, đặt mục tiêu trình diễn điện ở BEST, kết hợp hỗ trợ chính sách, điều phối bằng vốn nhà nước và nền tảng công nghiệp đang mở rộng.

Mục tiêu năm 2030 của BEST sẽ là phép thử then chốt trong ngắn hạn. Nếu thành công, Trung Quốc sẽ đưa cuộc đua nhiệt hạch tiến từ nghiên cứu plasma thời lượng dài sang trình diễn một hệ thống phát điện tích hợp. Nhưng “bóng đèn đầu tiên” vẫn là mục tiêu; nhiệt hạch thương mại còn phụ thuộc vào việc chứng minh nhà máy có thể vận hành bền bỉ, lặp lại và có tính kinh tế. 4550