Trung Quốc siết xuất cảnh nhân tài AI tư nhân: Alibaba, DeepSeek trong tầm ngắm

Trung Quốc hiện đang hạn chế việc đi nước ngoài của các chuyên gia AI hàng đầu tại các công ty tư nhân như Alibaba và DeepSeek — một sự mở rộng đáng kể các biện pháp kiểm soát vốn trước đây chủ yếu áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước, nhà nghiên cứu đại học và nhà khoa học hạt nhân . Biện pháp này, được Bloomberg đưa tin vào ngày 26 tháng 5 năm 2026, báo hiệu sự leo thang trong chiến dịch của Bắc Kinh nhằm ngăn chặn dòng chảy công nghệ ra nước ngoài và thu hẹp khoảng cách AI với Hoa Kỳ .

Ai bị ảnh hưởng và cơ chế kiểm soát hoạt động ra sao

Các cơ quan chính phủ đã bắt đầu áp đặt lệnh hạn chế đi lại đối với những cá nhân tham gia vào công việc AI tiên tiến và được đánh giá là có tầm quan trọng chiến lược đối với đất nước. Các đối tượng bị ảnh hưởng bao gồm nhà sáng lập startup, nhà nghiên cứu và kỹ sư cấp cao, cùng các giám đốc điều hành doanh nghiệp . Theo cơ chế mới, những cá nhân này phải được sự chấp thuận từ các cơ quan có thẩm quyền trước khi xuất cảnh .

Trong các trường hợp trước đó, mang tính mục tiêu hơn, cơ chế thực thi thậm chí còn trực tiếp hơn. Sau khi mô hình R1 của DeepSeek gây tiếng vang toàn cầu vào tháng 1 năm 2025, một số nhân viên của công ty đã bị công ty mẹ High-Flyer thu giữ hộ chiếu, với sự hỗ trợ của chính phủ . Chính quyền tỉnh Chiết Giang cũng bắt đầu sàng lọc các nhà đầu tư trước khi họ được gặp lãnh đạo DeepSeek và yêu cầu các công ty săn đầu người ngừng chiêu mộ nhân tài từ công ty này .

Tiêu chí lựa chọn vẫn còn mơ hồ một cách có chủ đích

Các báo cáo chỉ ra rằng việc bị đưa vào danh sách hạn chế đi lại phụ thuộc vào việc một cá nhân có đang "làm việc trong lĩnh vực AI tiên tiến" và được coi là có "tầm quan trọng chiến lược" đối với quốc gia hay không . Truyền thông tiếng Trung nhấn mạnh rằng đây không phải là bộ lọc đơn giản dựa trên cấp bậc hay chức danh. Thay vào đó, nó phụ thuộc vào một đánh giá rộng hơn của chính phủ về giá trị quốc gia — một phán quyết đủ mơ hồ để bao phủ một bộ phận lớn lực lượng lao động AI trong khu vực tư nhân .

Các câu chuyện được nhà nước hậu thuẫn đã bắt đầu định hình những kỹ sư này như những tài sản cấp "báu vật quốc gia", mà việc chuyển giao kiến thức của họ có thể mang lại lợi thế không công bằng cho các đối thủ nước ngoài, đặc biệt là các công ty Mỹ . Hàm ý rất rõ ràng: Bắc Kinh hiện coi nhân tài AI hàng đầu giống như cách họ từ lâu đã coi các nhà vật lý hạt nhân hay giám đốc điều hành cấp cao của doanh nghiệp nhà nước.

Lệnh cấm xuất cảnh tiết lộ điều gì về chiến lược của Bắc Kinh

Việc mở rộng kiểm soát xuất cảnh không phải là một chính sách đơn lẻ. Nó tạo thành một chân kiềng trong bộ máy quản lý rộng lớn hơn được thiết kế để thắt chặt kiểm soát đối với dòng chảy công nghệ ra nước ngoài.

Ngăn chặn rò rỉ chất xám từ gốc. Đầu năm 2025, Bắc Kinh đã đưa ra các chỉ thị bằng lời nói nhằm hạn chế xuất khẩu các công nghệ chủ chốt và sự di chuyển của lao động lành nghề . Các lệnh cấm đi lại này cứng rắn hóa các chỉ thị bằng lời nói đó thành những rào cản hành chính có hiệu lực thực thi, tác động trực tiếp lên từng cá nhân.

Điều tiết ranh giới giữa đổi mới trong nước và vốn ngoại. Vụ việc Manus đã tạo ra một tiền lệ quan trọng. Khi Meta đồng ý mua lại startup AI tác tử Manus với giá khoảng 2 tỷ USD vào cuối năm 2025, chính quyền Trung Quốc đã áp đặt lệnh cấm xuất cảnh đối với các nhà đồng sáng lập và khởi động một cuộc rà soát chính thức theo các quy tắc về xuất khẩu công nghệ và đầu tư ra nước ngoài . Cuộc rà soát do Bộ Thương mại công bố vào tháng 1 năm 2026, được thiết kế để xác định xem thương vụ này có tuân thủ các quy định về xuất nhập khẩu công nghệ của Trung Quốc hay không . Vụ việc này chứng minh rằng Bắc Kinh sẽ sử dụng lệnh kiểm soát xuất cảnh không chỉ để giữ chân nhân tài, mà còn để ngăn chặn các nỗ lực "tẩy trắng qua Singapore" hay di dời tài sản trí tuệ ra nước ngoài .

Đảm bảo chủ quyền công nghệ thông qua nguồn vốn con người. Bằng cách coi các kỹ sư AI như tài sản chiến lược của nhà nước, Bắc Kinh phát đi tín hiệu rằng họ coi nhân tài là thành phần khó thay thế nhất trong năng lực cạnh tranh AI của mình. Quỹ Carnegie ghi nhận rằng bước đột phá của DeepSeek đã làm mới lại niềm tin của Đảng nhưng cũng kích hoạt sự giám sát chặt chẽ hơn — một khuôn mẫu hiện đang lan rộng khắp khu vực tư nhân . Một phân tích khác mô tả đây là việc nhúng các biện pháp kiểm soát di chuyển vào toàn bộ bộ máy hành chính và lan sang khu vực tư nhân, với các lệnh cấm xuất cảnh mang tính tư pháp và hành chính giờ đây có thể áp dụng cho các nhà sáng lập tư nhân và công dân bình thường .

Duy trì động lực trong cuộc đua AI Mỹ - Trung. Thời điểm đưa ra biện pháp này rất đáng chú ý. Các mô hình trọng số mở của Trung Quốc — dẫn đầu là gia đình mô hình Qwen của Alibaba — đã vượt qua các nhà phát triển Mỹ về lượt tải xuống trên Hugging Face trong giai đoạn từ tháng 8 năm 2024 đến tháng 8 năm 2025, chiếm 17,1% tổng số lượt tải xuống so với 15,8% của các nhà phát triển Mỹ . Bằng cách khóa chặt nguồn nhân tài hàng đầu, Bắc Kinh nhắm đến việc duy trì đà tiến đó trong khi từ chối cung cấp cho Mỹ một nguồn chuyên gia AI do Trung Quốc đào tạo, những người có thể thúc đẩy nghiên cứu của Mỹ. Các bằng chứng ban đầu cho thấy chính sách này có thể đã và đang định hình lại các lựa chọn nghề nghiệp cá nhân, buộc những kỹ sư có tham vọng quốc tế phải quyết định sớm xem nên ở lại Trung Quốc hay rời đi trước khi họ bị hạn chế .

Những giới hạn của thông tin đã biết

Bất chấp bề rộng của các báo cáo, vẫn còn những khoảng trống đáng kể. Hiện chưa rõ chính xác có bao nhiêu nhân viên bị ảnh hưởng, cấp độ công việc hoặc vai trò cụ thể nào sẽ kích hoạt lệnh hạn chế, hoặc liệu chính sách này có được áp dụng thống nhất trên toàn ngành hay không . Bản thân sự mơ hồ này dường như phục vụ một mục đích chiến lược, tối đa hóa tác động răn đe trong khi vẫn duy trì sự linh hoạt về mặt hành chính.