Cơn sốt giá nhiên liệu châu Âu và khoản lợi của các nhà máy lọc dầu

Giá nhiên liệu tại châu Âu tăng mạnh trong năm 2026 không thể giải thích chỉ bằng giá dầu thô. Hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, một số nhà máy lọc dầu vùng Vịnh bị hư hại, còn các cuộc tấn công của Ukraine làm giảm sản lượng lọc dầu tại Nga. Khi diesel thành phẩm khan hiếm, những nhà máy vẫn vận hành có thể bán nhiên liệu với mức chênh lệch giá so với dầu thô cao hơn. 32341

Vì sao thiếu nhiên liệu lại có lợi cho nhà máy lọc dầu?

Theo dữ liệu được Reuters dẫn lại, xuất khẩu diesel từ Trung Đông giảm một nửa, xuống khoảng 800.000 thùng/ngày trong giai đoạn tháng 3–8. Ngày 10/9, tồn kho diesel tại một trung tâm giao dịch ở châu Âu xuống mức thấp nhất từng ghi nhận cho cùng thời điểm trong năm. Nga cũng cấm xuất khẩu diesel từ tháng 7 sau các đợt tấn công vào nhà máy lọc dầu. Đây là sức ép lên nguồn cung nhiên liệu đã tinh chế, không chỉ lên nguồn cung dầu thô. 343238

Crack spread là chênh lệch giữa giá nhiên liệu thành phẩm và giá dầu thô dùng để sản xuất ra nó. Chênh lệch này có thể nới rộng khi nhiên liệu khan hiếm, tạo cơ hội tăng thu nhập cho nhà máy lọc dầu còn hoạt động. Nhưng đó không phải lợi nhuận ròng: doanh nghiệp vẫn phải trang trải chi phí vận hành và các khoản khác. Repsol là một ví dụ về kết quả kinh doanh được hưởng lợi: hãng báo lợi nhuận quý II tăng gấp ba nhờ biên lọc dầu cao hơn và giá dầu tăng. 31

Cần phân biệt quy mô thiệt hại với sản lượng thực tế. Các nguồn được cung cấp không xác lập được khẳng định rằng ít nhất 10% công suất lọc dầu toàn cầu đã ngừng hoạt động, hay khoảng 40% công suất của Nga đã bị vô hiệu hóa. Con số Reuters dẫn từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) là lượng dầu thô được các nhà máy Nga xử lý trong tháng 6 thấp hơn 30% so với cùng kỳ năm trước. Công suất bị ảnh hưởng, lượng dầu thực sự được xử lý và lượng nhiên liệu có thể xuất khẩu là ba thước đo khác nhau. 33

Cổ phiếu tăng, nhưng không phải tất cả là lợi nhuận lọc dầu

Tính đến ngày 23/9, cổ phiếu Repsol tăng 87,2%, còn TotalEnergies tăng 40,6%. Chỉ số biên lọc dầu châu Âu do TotalEnergies công bố tăng từ 4,7 USD lên 13,5 USD/thùng. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn của hoạt động lọc dầu trong giai đoạn thiếu nhiên liệu, nhưng không thể quy toàn bộ mức tăng giá cổ phiếu cho mảng này: các hãng còn kinh doanh ở những lĩnh vực khác, và mức tăng cổ phiếu không phải mức tăng lợi nhuận. 1918

Một ước tính được Euronews dẫn lại cho rằng biên diesel chiếm khoảng 41 cent mỗi lít, gần một phần năm giá bán tại trạm bơm. Đây là một thành phần của giá, không phải 41 cent lợi nhuận ròng doanh nghiệp thu trên mỗi lít; cũng không nên đánh đồng nó với chỉ số biên lọc dầu riêng của TotalEnergies. 4

Người tiêu dùng và nền kinh tế chịu tác động gì?

Theo phân tích tháng 9 của KBC, lạm phát năng lượng tại khu vực đồng euro tăng từ 10,3% trong tháng 7 lên 14,3% trong tháng 8. Ngày 10/9, Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) nâng ba lãi suất chủ chốt thêm 25 điểm cơ bản, tức 0,25 điểm phần trăm, và nêu rõ sức ép lạm phát từ xung đột Trung Đông. Chuyên gia ECB dự báo lạm phát chung đạt đỉnh 3,6% trong quý IV, song nhấn mạnh vẫn chưa chắc cú sốc năng lượng sẽ dịu đi khi nào. 554947

Các biện pháp hạn chế xuất khẩu khó sửa được nhà máy bị hư hại hoặc khôi phục tuyến vận tải gián đoạn. Tổng thống Mỹ Donald Trump ủng hộ việc xem xét cấm xuất khẩu diesel, nhưng giới chức vẫn đang đánh giá phương án này. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ cảnh báo lệnh cấm có thể làm giá nhiên liệu tăng ở cả bờ Đông lẫn bờ Tây; các nhà phân tích nói với Reuters rằng nó có thể ít giúp hạ giá trong nước nhưng làm tình trạng thiếu hụt ở nơi khác nghiêm trọng hơn. 3638

Đường vòng cũng chịu sức ép. Liên đoàn Vận tải Đường bộ Quốc tế cho biết lưu thông qua Hormuz bị hạn chế nghiêm trọng, trong khi đường ống Đông–Tây của Saudi Arabia — trước đó vận chuyển ước tính 4–5 triệu thùng dầu/ngày — phải ngừng hoạt động. Các mối đe dọa đối với tàu thuyền gần eo biển Bab el-Mandeb tiếp tục gây khó cho tuyến Biển Đỏ. Đường ống này vận chuyển dầu, không phải tuyến thay thế cho khí tự nhiên hóa lỏng (LNG); khó tìm đường thay thế không có nghĩa là hoàn toàn không thể vận chuyển hàng. 2

Với cả người mua nhiên liệu lẫn nhà đầu tư, câu hỏi then chốt là tình trạng thiếu nhiên liệu thành phẩm sẽ kéo dài bao lâu. Gián đoạn tiếp diễn có thể duy trì biên lọc dầu cao cho các nhà máy còn chạy; nguồn cung phục hồi hoặc nhu cầu yếu đi có thể thu hẹp mức chênh lệch đó. 147