Geran-4 và Geran-5: Drone phản lực Nga đang thay đổi cuộc chiến phòng không ở Ukraine

Geran-4 và Geran-5 dùng động cơ phản lực không chỉ là phiên bản nhanh hơn của dòng drone tấn công một chiều kiểu Shahed quen thuộc. Theo các thông tin được công bố, Nga đang cố kết hợp tốc độ cao hơn, tầm hoạt động xa hơn, khả năng dẫn đường cuối hành trình được cải thiện và quy mô sản xuất công nghiệp vào một loại vũ khí có thể buộc Ukraine phải tiêu hao các nguồn lực phòng không vốn khan hiếm.

Phần lớn các thông số quan trọng dưới đây xuất phát từ tình báo Ukraine, phân tích xác drone thu hồi được và các bài báo truyền thông. Vì vậy, chúng nên được hiểu là các ước tính được báo cáo, không phải thông số kỹ thuật do nhà sản xuất xác nhận độc lập.

Geran-4 và Geran-5 khác gì các phiên bản cũ?

Các Geran đời đầu dùng cánh quạt được cho là bay khoảng 185 km/h và mang đầu đạn khoảng 20 kg. Geran-4 mới hơn được báo cáo có tốc độ hành trình khoảng 350–500 km/h, tầm hoạt động khoảng 850 km và đầu đạn ít nhất 50 kg. Geran-5 lớn hơn được cho là có thể đạt 600 km/h, mang đầu đạn khoảng 90 kg và có tầm hoạt động tới 1.000 km. 111927

Những đặc tính này khiến các mẫu mới gần với mối đe dọa kiểu tên lửa hành trình một chiều giá rẻ hơn là drone bay chậm mà các tổ hỏa lực cơ động từng học cách đối phó. Điều quyết định là tốc độ: thời gian dành cho phát hiện, chuyển thông tin mục tiêu, bám bắt và khai hỏa bị rút ngắn đáng kể.

Vì sao phòng không thông thường chịu áp lực lớn hơn?

Người phụ trách truyền thông của Không quân Ukraine được dẫn lời cho biết tỷ lệ đánh chặn drone tấn công phản lực vào khoảng 60%, trong khi với drone thông thường là 90–95%. So sánh này không nên được coi là thước đo chung cho mọi đợt tập kích hay mọi khu vực, nhưng nó cho thấy vấn đề cốt lõi: những hệ thống tối ưu để đối phó drone cánh quạt bay chậm có ít thời gian hơn và góc đánh chặn bất lợi hơn trước mục tiêu phản lực. 29

Các tổ hỏa lực mặt đất cơ động, súng máy và pháo tự động vẫn rất quan trọng vì đạn dược rẻ hơn nhiều so với tên lửa phòng không. Tuy nhiên, hiệu quả của chúng phụ thuộc vào việc phát hiện sớm, tầm nhìn, thời tiết và đường bay của drone. 17

Do đó, tốc độ — chứ không chỉ tầm bay hay khối lượng đầu đạn — là thay đổi mang tính quyết định. Một số drone đánh chặn của Ukraine được cho là đạt tối đa khoảng 300 km/h, thấp hơn tốc độ tối đa được báo cáo của Geran-5. Drone đánh chặn nhanh hơn, cảm biến tốt hơn và cơ chế chỉ thị mục tiêu tự động vì thế đang trở thành phần bổ sung thiết yếu cho pháo và tên lửa phòng không. 3719

Quy mô sản xuất có thể quan trọng không kém tính năng

Cơ quan Tình báo Quốc phòng Ukraine nói với Militarnyi rằng Nga sản xuất khoảng 3.000 drone Geran-4 và Geran-5 mỗi tháng. Sản xuất hàng loạt được cho là tập trung tại Yelabuga, trong Khu kinh tế đặc biệt Alabuga, cùng các doanh nghiệp khác cung ứng linh kiện. Con số này chưa thể xác nhận độc lập từ các nguồn hiện có, dù nhiều báo cáo cùng dẫn lại đánh giá của phía Ukraine. 38

Sự dịch chuyển trong sử dụng cũng đã xuất hiện trong dữ liệu phóng. Ukraine cho biết 72 trong số 99 drone được phóng ngày 1/9 là loại phản lực; từ ngày 2 đến 4/9, các biến thể phản lực chiếm xấp xỉ một nửa số drone kiểu Shahed được sử dụng. 30

Nếu các số liệu về sản lượng và triển khai này nhìn chung chính xác, thách thức không chỉ là bắn hạ một drone tinh vi, mà là duy trì đủ tên lửa đánh chặn, kíp chiến đấu và vùng phủ cảm biến để chịu đựng các đợt tập kích hỗn hợp lặp lại.

Bài toán chi phí: đủ rẻ để dùng với số lượng lớn

Ước tính chi phí sản xuất 50.000–70.000 USD cho mỗi drone phản lực không phải là số liệu mua sắm chính thức của Nga và cần được nhìn nhận thận trọng. Tuy nhiên, nó minh họa bài toán bất lợi cho bên phòng thủ khi một drone tấn công một chiều tương đối rẻ buộc đối phương phải dùng tên lửa không đối không hoặc đất đối không. 21

Ukraine không thể chỉ dựa vào một cách đánh. Tên lửa và tiêm kích F-16 có tốc độ cũng như khả năng hoạt động ở độ cao cần thiết để xử lý những tình huống đánh chặn khó, nhưng các báo cáo cho thấy Ukraine thiếu tên lửa dùng để đối phó drone phản lực. 9 Pháo và các tổ cơ động là lựa chọn rẻ hơn tại những nơi có thể khai hỏa; drone đánh chặn tốc độ cao chuyên dụng có thể mở rộng lớp phòng thủ chi phí thấp hơn nếu được triển khai quy mô lớn. 1737

Linh kiện liên quan Trung Quốc: điểm yếu chiến lược và thách thức chính sách

Các đánh giá xác drone và báo cáo của tình báo Ukraine xác định động cơ tuabin phản lực Telefly của Trung Quốc trên các Geran mới, gồm TF-TJ2000A liên quan tới Geran-4 và từng được quan sát trên Geran-5. Các báo cáo cũng nêu linh kiện điện tử và thành phần khác có nguồn gốc Trung Quốc trong chuỗi cung ứng drone rộng hơn. 216

Sự phụ thuộc này quan trọng theo hai hướng. Thứ nhất, linh kiện thương mại hoặc lưỡng dụng nhập khẩu có thể giúp Nga duy trì sản xuất bất chấp các biện pháp trừng phạt. Thứ hai, đây cũng là một điểm có thể gây sức ép: thực thi kiểm soát xuất khẩu và truy vết chuỗi cung ứng đã trở thành một phần của bài toán chống drone, thay vì chỉ là vấn đề kinh tế riêng biệt. Các nhà phân tích được Meduza dẫn lời mô tả chương trình drone của Nga phụ thuộc ở mức nghiêm trọng vào linh kiện Trung Quốc, dù mức độ phụ thuộc chính xác khó định lượng công khai. 6

Đầu dò quang học và dẫn đường tự chủ tạo thêm khó khăn

Ảnh do Militarnyi phân tích cho thấy biến thể Geran-4 Seeker có cảm biến điện-quang nhỏ gọn trong phần mũi được thiết kế lại, cùng khả năng được báo cáo là tự thu nhận và tấn công mục tiêu ngay cả khi liên lạc bị mất trong pha bổ nhào cuối. 31

Điều này không chứng minh mọi Geran-4 hoặc Geran-5 đều có thể tự chọn mục tiêu bằng trí tuệ nhân tạo với độ tin cậy cao. Nhưng nó cho thấy một bước tiến đáng kể: dẫn đường quang học ở pha cuối có thể giảm sự phụ thuộc vào liên kết điều khiển liên tục, đồng thời khiến các biện pháp phòng thủ chỉ dựa vào gây nhiễu trở nên kém hiệu quả hơn. Những tuyên bố về khả năng nhận dạng mục tiêu hoàn toàn tự chủ và đã hoàn thiện vẫn cần được xem là dè dặt, vì bằng chứng công khai còn hạn chế và phụ thuộc từng biến thể. 3132

Rủi ro nhân đạo cũng rất đáng chú ý. Một hệ thống có thể theo dõi hoặc nhận diện vật thể ở pha cuối có thể làm cho việc tấn công mục tiêu đang di chuyển trở nên khả thi hơn; trong khi sai sót nhận dạng hoặc phân loại mục tiêu có thể làm tăng nguy cơ đối với dân thường và hạ tầng dân sự.

Vụ tập kích Yahodyn nói gì với các đối tác của Ukraine?

Một drone thuộc dòng Geran dùng động cơ phản lực được cho là đã đánh trúng đầu máy tàu hỏa gần Yahodyn, tỉnh Volyn, cách biên giới Ba Lan khoảng 2 km. Theo báo cáo, Ukraine chưa công khai xác định chính xác biến thể drone này. 7

Sự việc này không chứng minh Nga có thể vượt qua hệ thống phòng không NATO, và không nên được diễn giải theo hướng đó. Cảnh báo thực tế hơn là chiến dịch drone đang phát triển của Nga có thể vươn tới mạng lưới vận tải và hậu cần ở miền tây Ukraine, sát biên giới Liên minh châu Âu. Một mối đe dọa một chiều nhanh hơn và có số lượng lớn cũng buộc các đồng minh châu Âu phải tính tới kho dự trữ, mạng lưới phát hiện, drone đánh chặn giá rẻ và khả năng chống chịu của hạ tầng giao thông lẫn hạ tầng trọng yếu — thay vì chỉ tập trung vào phòng thủ trước tên lửa hành trình truyền thống.

Kết luận

Geran-4 và Geran-5 đang chuyển cuộc cạnh tranh phòng không từ việc đánh bại drone bay chậm sang quản lý một mối đe dọa nhanh hơn, được sản xuất hàng loạt và có thể tiêu hao thời gian, đạn dược lẫn sự chú ý. Tốc độ, tầm bay và sản lượng được báo cáo khiến phòng thủ nhiều tầng trở nên không thể thiếu: máy bay và tên lửa cho các tình huống khó; pháo khi điều kiện cho phép; cùng drone đánh chặn tốc độ cao có thể mở rộng quy mô để tạo một đường cong chi phí bền vững hơn. Các bằng chứng hiện có cũng cho thấy một mặt trận song song quan trọng: kiểm soát linh kiện liên quan Trung Quốc và tốc độ Nga biến thiết kế mới thành năng lực triển khai thực tế. 31729