Bên trong khủng hoảng mỏ cobalt Boss Mining tại Cộng hòa Dân chủ Congo

Hoạt động này không chỉ là nhặt quặng nhỏ lẻ. Một số báo cáo cho thấy các nhóm lao động tổ chức khai thác khối lượng lớn quặng và chất thải giàu khoáng, thậm chí chở vật liệu ra khỏi mỏ bằng xe tải, được binh sĩ Congo bảo vệ, theo các tường thuật trong ngành.

Trong ngành khai khoáng, kiểu hoạt động này thường được gọi là khai thác thủ công (artisanal mining). Tuy nhiên khi có tổ chức, hậu cần vận chuyển và bảo vệ, nó có thể phát triển thành mô hình bán công nghiệp. Khi đó, các doanh nghiệp có giấy phép đôi khi mất quyền kiểm soát trên chính khu mỏ của mình.

Vụ sạt lở năm 2026 phơi bày cuộc khủng hoảng

Tình hình leo thang mạnh vào tháng 3/2026.

Trong đêm 10–11/3, một vụ sạt lở xảy ra tại khu khai thác Safi bên trong nhượng quyền Boss Mining. Tai nạn khiến 11 thợ mỏ thủ công thiệt mạng khi họ đang khai thác trái phép tại đây.

Theo chính quyền và công ty, hoạt động khai thác không được phép đã làm mất ổn định địa hình dẫn đến thảm họa. Vì khu vực này nằm trong giấy phép công nghiệp PE469, nên mọi hoạt động khai thác thủ công ở đây đều bị coi là bất hợp pháp.

Sau vụ việc, Boss Mining tiếp tục kêu gọi chính phủ Congo khôi phục “quyền tiếp cận hợp pháp” của công ty đối với các khu vực bị chiếm dụng và chấm dứt hoạt động khai thác trái phép.

Chính phủ Congo cũng phản ứng bằng kế hoạch di dời các thợ mỏ trái phép khỏi khu mỏ và chuyển họ đến các khu khai thác thủ công được chỉ định ở nơi khác.

Vì sao công ty không thể tiếp cận đầy đủ mỏ của mình

Khai thác trái phép trong các nhượng quyền công nghiệp gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng:

• Nguy cơ tai nạn do đào bới không kiểm soát
• Thất thoát quặng và chất thải vẫn chứa cobalt có giá trị
• Rủi ro an ninh đối với nhân viên công ty
• Thiệt hại môi trường và trách nhiệm pháp lý

Trong trường hợp Boss Mining, sự hiện diện của số lượng lớn thợ mỏ trái phép được cho là đã chặn hoặc hạn chế việc tiếp cận của công ty tới một số khu vực mỏ, làm suy yếu hiệu quả kinh tế của dự án và gây lo ngại về quản trị tài nguyên.

Hàng tỷ USD doanh thu cobalt bị đe dọa

Tranh chấp này xảy ra đúng lúc thị trường cobalt bước vào giai đoạn nhạy cảm.

Congo chiếm khoảng 70% sản lượng cobalt toàn cầu.

Để kiểm soát thị trường và tăng giám sát, chính phủ tại Kinshasa gần đây đã thay đổi cách quản lý xuất khẩu khoáng sản này. Sau khi tạm ngừng xuất khẩu trong năm 2025, nước này đã dỡ bỏ lệnh cấm vào tháng 10 và thay bằng hệ thống hạn ngạch xuất khẩu nghiêm ngặt.

Theo cơ chế mới:

• Khối lượng xuất khẩu được giới hạn hàng năm.
• Doanh nghiệp phải xin phê duyệt của chính phủ trước khi xuất cobalt.
• Các quy định về môi trường, thuế và báo cáo phải được tuân thủ.

Nếu các mỏ lớn không thể hoạt động bình thường vì khai thác trái phép hoặc tranh chấp an ninh, nhà nước có nguy cơ mất thuế, tiền bản quyền và nguồn thu xuất khẩu từ sản lượng chính thức.

Tại sao vụ việc có ý nghĩa toàn cầu

Khủng hoảng này cũng diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt về khoáng sản chiến lược.

Cobalt Congo là thành phần then chốt của chuỗi cung ứng pin toàn cầu. Trung Quốc hiện đóng vai trò lớn trong việc chế biến cobalt Congo, trong khi Mỹ đang tăng cường đầu tư và hợp tác nhằm đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản quan trọng.

Nếu các mỏ lớn không thể vận hành ổn định, chuỗi cung ứng cho nhà sản xuất pin và xe điện toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng.

Kế hoạch lập “lực lượng bảo vệ mỏ” bán quân sự

Tháng 4/2026, chính phủ Congo công bố một biện pháp mới nhằm kiểm soát tốt hơn ngành khai khoáng.

Nước này dự định thành lập lực lượng bảo vệ mỏ bán quân sự để bảo vệ các nhượng quyền khai thác, chống buôn lậu và đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản. Sáng kiến được Mỹ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) hỗ trợ tài chính, với tổng chi phí khoảng 100 triệu USD.

Các điểm chính của kế hoạch gồm:

• Đào tạo ban đầu 2.500–3.000 nhân sự
• Mở rộng lên khoảng 20.000 nhân viên vào năm 2028
• Triển khai các đơn vị bảo vệ mỏ và tuyến vận chuyển khoáng sản

Chính phủ cho rằng lực lượng này sẽ giúp hạn chế khai thác trái phép và cải thiện khả năng truy xuất nguồn gốc khoáng sản—điều ngày càng quan trọng với các công ty quốc tế quan tâm đến tính minh bạch của chuỗi cung ứng.

Một tranh chấp địa phương nhưng hệ quả toàn cầu

Vụ Boss Mining phản ánh thách thức lớn hơn của ngành khai khoáng Congo.

Quốc gia này sở hữu trữ lượng cobalt quan trọng nhất thế giới, nhưng các yếu tố như an ninh, quản trị và lợi ích kinh tế khiến việc khai thác luôn phức tạp. Khai thác trái phép, chính trị địa phương và cạnh tranh quốc tế có thể cùng lúc hội tụ tại một mỏ duy nhất.

Trong bối cảnh thế giới chạy đua bảo đảm nguồn khoáng sản cho quá trình chuyển đổi năng lượng, các xung đột như ở Boss Mining cho thấy chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược mong manh đến mức nào—và vì sao quyền kiểm soát các mỏ tại Congo đã trở thành vấn đề mang tầm chiến lược toàn cầu.