Vì sao kính AI của Meta bị phản ứng dữ dội sau nghiên cứu tại Sydney?

Kính thông minh tích hợp AI của Meta đang chịu sức ép không chỉ vì khả năng quay video, mà còn vì chúng khiến việc ghi hình ở góc nhìn thứ nhất trông giống một tương tác xã hội bình thường. Nghiên cứu của Đại học Sydney đưa ra một ví dụ đáng lo: những người làm nội dung trong các cộng đồng “pickup artist” đã dùng kính có camera để quay phụ nữ mà họ không hay biết, sau đó phát tán đoạn phim trên mạng. 1

Điều này không có nghĩa phần lớn người dùng kính thông minh đều lạm dụng thiết bị. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy một sản phẩm được thiết kế để ghi hình rảnh tay có thể bị lồng vào nội dung quấy rối như thế nào — và vì sao các địa điểm công cộng, cơ quan quản lý lẫn những người đứng gần đang đặt câu hỏi liệu một đèn báo nhỏ có đủ để bảo vệ quyền riêng tư hay không.

Nghiên cứu tại Sydney phát hiện gì?

Các nhà nghiên cứu Đại học Sydney đã xem xét 350 video Instagram công khai có liên quan đến các cộng đồng “pickup artist”, tức những người xây dựng nội dung xoay quanh việc tiếp cận và tán tỉnh phụ nữ. Trong video, nam giới đeo kính có camera khi chủ động bắt chuyện với phụ nữ, thường nhằm xin số điện thoại hoặc tài khoản Instagram rồi biến cuộc gặp thành nội dung cho khán giả trực tuyến. 24

Những bối cảnh được ghi nhận gồm:

• phòng tập;
• nơi làm việc;
• cửa hàng và các địa điểm bán lẻ; và
• bãi biển. 18

Khoảng 60% video thể hiện hành vi được các nhà nghiên cứu phân loại là có khả năng là quấy rối. 248 Một báo cáo khác cho biết 43% video khiến phụ nữ tiếp tục bị phơi bày qua bình luận miệt thị, việc nhận diện danh tính hoặc doxxing — hành vi công khai thông tin cá nhân nhằm gây hại. 8 Một tường thuật khác về nghiên cứu cho biết 93,3% các video có hành vi quấy rối vẫn mở phần bình luận. Tuy vậy, dữ liệu được cung cấp không khẳng định con số này áp dụng cho toàn bộ 350 video trong mẫu nghiên cứu. 11

Cần phân biệt rõ: các tỷ lệ trên mô tả nhóm nội dung được chọn để nghiên cứu, không phải tỷ lệ lạm dụng trong toàn bộ cộng đồng người dùng kính thông minh. Nghiên cứu ghi nhận một mô thức lạm dụng trong một tiểu văn hóa trực tuyến cụ thể, chứ không phải ước tính mức độ phổ biến của hành vi này trên toàn thị trường.

“Ambient capture” là gì?

Các nhà nghiên cứu dùng thuật ngữ ambient capture để chỉ việc ghi hình người ở gần một cách kín đáo, theo góc nhìn thứ nhất — thường trong những tình huống họ không nhận ra camera đang hoạt động — rồi đưa đoạn phim lên mạng. 110

Kính thông minh làm vấn đề trở nên khó nhận biết hơn vì hình dáng của chúng có thể gần như không khác kính thông thường. Nếu một người giơ điện thoại lên, những người xung quanh dễ nhận ra họ đang quay. Nhưng với kính có camera, người đeo vẫn có thể duy trì giao tiếp bằng mắt và tiếp tục cuộc trò chuyện trong lúc ghi hình.

Khoảng cách giữa cảm nhận xã hội và lượng dữ liệu thực sự được thu thập vì thế ngày càng lớn: một cuộc gặp tưởng như riêng tư, thoáng qua có thể bị biến thành video công khai, được phát tán để câu lượt xem, mua vui hoặc tạo vị thế trong cộng đồng trực tuyến. 110

Vì sao đèn báo quay trở thành tâm điểm tranh cãi?

Kính của Meta có đèn LED ở phía trước để báo cho người xung quanh biết camera đang ghi hình. Biện pháp này chỉ hiệu quả nếu người bị quay nhận ra ánh đèn và nếu đèn không bị che hoặc can thiệp.

Các báo cáo cho biết một số bên cung cấp dịch vụ sửa đổi đã nhận che, tháo hoặc phá hỏng đèn báo; có trường hợp được báo giá 100 đôla Mỹ. 1830

Để ứng phó, Meta đã bổ sung cơ chế phát hiện can thiệp trên các thế hệ kính mới hơn. Nếu hệ thống nhận thấy đèn LED bị che hoặc bị thay đổi về mặt vật lý, camera có thể bị vô hiệu hóa cho đến khi đèn hoạt động bình thường trở lại. 1922

Đây là phản ứng kỹ thuật trước một cách lách luật kỹ thuật, nhưng chưa giải quyết toàn bộ vấn đề xã hội. Trong một không gian đông người, người xung quanh có thể không nhận ra loại kính đang được đeo hoặc không nhìn thấy một đèn LED nhỏ. Họ cũng không thể biết chỉ từ đèn báo rằng đoạn ghi hình sẽ được lưu trữ, tải lên hay chia sẻ ở đâu.

Vì vậy, gánh nặng bảo vệ quyền riêng tư có nguy cơ chuyển sang người bị quay: họ phải tự phát hiện thiết bị, lên tiếng với người đeo hoặc rời khỏi địa điểm.

Lệnh cấm tại các địa điểm công cộng

Lo ngại về quyền riêng tư đã bắt đầu thay đổi cách các tổ chức xử lý kính có camera. Một số nhà hàng, quán pub và rạp hát tại Anh hạn chế hoặc cấm sử dụng kính Meta vì lo ngại việc quay lén khách hàng và nhân viên. 4855

Dịch vụ Tòa án và Tòa Trọng tài Hoàng gia Anh cũng cấm loại kính này trong các tòa nhà tư pháp ở England và Wales. Theo các báo cáo, người cố gắng đi vào khi đang đeo kính có thể bị tạm giữ thiết bị cho đến lúc rời khỏi tòa nhà. 51

Các rạp chiếu phim tại Anh còn cân nhắc hạn chế riêng vì lo ngại kính có camera bị dùng để quay phim trái phép, bổ sung một lý do khác khiến các địa điểm này đối xử với kính thông minh khác với kính mắt thông thường. 56

Điểm đáng chú ý là lệnh cấm giúp các địa điểm tránh phải phán đoán tại cửa ra vào xem một người có thực sự đang quay hay không. Thay vì kiểm tra mục đích sử dụng, họ có thể cấm hẳn thiết bị.

Kính camera giá rẻ tại Australia khiến tranh luận lan rộng

Tranh cãi không còn chỉ xoay quanh các sản phẩm mang thương hiệu Ray-Ban của Meta. Mẫu kính camera Anko của Kmart đã bán hết trên toàn Australia với giá 89 đôla Australia. Sản phẩm được giới thiệu với các tính năng như chụp ảnh, quay video độ phân giải cao, kết nối Bluetooth và các chức năng nhận diện hình ảnh hoặc trò chuyện. 49

Sức mua này kéo theo sự giám sát lớn hơn. Chính phủ liên bang Australia đã đề nghị Ủy viên Quyền riêng tư điều tra những tác động về quyền riêng tư và an toàn của kính thông minh có camera, bao gồm nguy cơ quay lén. 35061

Mức giá thấp có ý nghĩa vì nó cho thấy phần cứng ghi hình kín đáo có thể vượt ra ngoài nhóm khách hàng mua sản phẩm cao cấp. Dù vậy, việc một sản phẩm bán hết chỉ chứng minh có nhu cầu thị trường — không chứng minh người mua có ý định quay người lạ hoặc gây hại.

Ứng dụng có thể phát hiện kính thông minh gần đó không?

Một số công cụ bên thứ ba đang cố gắng giúp người xung quanh nhận biết sự hiện diện của kính có camera. Zuckoff, ứng dụng miễn phí cho iPhone do Pawel Szydlowski phát triển, quét các tín hiệu Bluetooth liên quan đến những thiết bị như Ray-Ban Meta, Oakley Meta và Snap Spectacles. 3133

Ứng dụng có thể cảnh báo rằng kính camera tương thích đang ở gần, nhưng không thể xác định một người cụ thể có đang quay hay không. Việc phát hiện qua Bluetooth cũng không hoàn toàn đáng tin cậy: thiết bị có thể ngừng phát tín hiệu, còn một thiết bị được phát hiện không nhất thiết đang ghi video. 313338

Giới hạn này cho thấy vấn đề lớn hơn. Ứng dụng phát hiện có thể tăng khả năng nhận biết, nhưng không thể tạo ra sự đồng thuận, ngăn camera ghi hình, xác định mục đích của người đeo hay kiểm soát nơi đoạn phim được tải lên. Đây là công cụ cảnh báo, không phải giải pháp bảo vệ quyền riêng tư hoàn chỉnh.

Câu hỏi cốt lõi: ai phải chịu trách nhiệm?

Làn sóng phản ứng không chỉ bắt nguồn từ những gì kính Meta có thể làm, mà còn từ câu hỏi ai đang được kỳ vọng phải kiểm soát rủi ro.

Nếu quyền riêng tư phụ thuộc vào việc người đi đường phải nhìn thấy một đèn LED kín đáo, nhận ra kiểu gọng kính, cài ứng dụng quét Bluetooth hoặc đối chất với người lạ, thì một phần trách nhiệm đã chuyển từ người đeo và nhà sản xuất sang những người xung quanh.

Điều này đặc biệt đáng lo trong bối cảnh nghiên cứu tại Sydney ghi nhận phụ nữ bị quay ở những môi trường đời thường rồi tiếp tục chịu quấy rối trên mạng. 146

Đèn báo và cơ chế phát hiện can thiệp của Meta có thể giảm một số hình thức ghi hình bí mật. Lệnh cấm tại các địa điểm kiểm soát được không gian tạo ra ranh giới rõ ràng hơn. Các ứng dụng như Zuckoff có thể cung cấp thêm một mức độ nhận biết hạn chế.

Nhưng không biện pháp nào trong số đó tự mình trả lời được câu hỏi nền tảng của “ambient capture”: liệu một người có nên bị biến thành nội dung để phát tán mà không có cơ hội thực sự để biết, phản đối hoặc đồng ý hay không.