Khủng hoảng Hormuz biến dầu mỏ thành cuộc chơi của “thùng dầu giao đến nơi”

Thị trường dầu đang ngày càng được định giá xoay quanh một câu hỏi rất thực tế: một lô hàng có thể được giao an toàn, đúng hạn và với chi phí bảo hiểm chấp nhận được hay không? Gián đoạn quanh eo biển Hormuz, cùng việc Saudi Arabia đóng tạm thời đường ống Đông–Tây sau các vụ tấn công bằng máy bay không người lái, đã khiến khâu logistics và quyền tiếp cận tuyến vận chuyển quan trọng không kém giá dầu thô tham chiếu.12

Điểm nghẽn hàng hải trở thành cú sốc về chi phí giao dầu

Theo Brookings, eo biển Hormuz trên thực tế bị bóp nghẹt bởi rủi ro tàu bị tấn công, bảo hiểm không có hoặc quá đắt, và sự ngần ngại của thủy thủ đoàn khi đi qua khu vực này. Những điều kiện đó có thể làm hạn chế dòng dầu vật chất, ngay cả khi dầu vẫn có sẵn tại cảng xuất của nước sản xuất.17

Vì vậy, chênh lệch giữa giá dầu được nhìn thấy trên bảng điện tử và chi phí dầu giao đến nhà máy ngày càng lớn. Chi phí giao đến nơi bao gồm:

• giá dầu thô;
• cước thuê tàu;
• bảo hiểm rủi ro chiến sự và chi phí tài chính;
• chi phí do chậm trễ, tàu bị giữ chân; và
• mức độ tin cậy rằng lô hàng sẽ đến đúng lúc cần dùng.

Reuters cho biết số lượt tàu đi qua Hormuz đã giảm xuống chỉ còn một chữ số mỗi ngày, trong bối cảnh các đợt tấn công mới vào hạ tầng Saudi Arabia và tàu thuyền làm gia tăng lo ngại về nguồn cung.20 Trong hoàn cảnh đó, cước vận tải không còn là một khoản phụ phí; nó trở thành một phần của cú sốc nguồn cung.

Vì sao việc đường ống Saudi Arabia ngừng hoạt động lại quan trọng?

Đường ống Đông–Tây của Saudi Arabia chạy xuyên qua nước này tới Biển Đỏ, cho phép xuất khẩu dầu thô mà không phải đi qua Hormuz. Giới chức Saudi Arabia cho biết họ tạm dừng đường ống như một biện pháp phòng ngừa sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái xuất phát từ Iraq.12

Tuyến này đặc biệt quan trọng vì là phương án vòng tránh khi đường biển qua Hormuz đã căng thẳng. Wall Street Journal cho biết đường ống có thể vận chuyển tới 7 triệu thùng dầu mỗi ngày.4 Việc mất tuyến thay thế không đồng nghĩa toàn bộ khối lượng đó lập tức biến mất khỏi nguồn cung thế giới, nhưng nó làm giảm mạnh độ linh hoạt: những thùng dầu lẽ ra có thể chuyển hướng nay chỉ còn ít lựa chọn xuất khẩu hơn.

Các vụ tấn công cũng bộc lộ một điểm yếu rộng hơn. Đường ống trên đất liền có thể giảm phụ thuộc vào các eo biển chiến lược, nhưng bản thân chúng cũng là hạ tầng có thể bị nhắm mục tiêu.

Giá dầu đang phản ánh rủi ro, không chỉ sản lượng bị gián đoạn

Giá dầu tăng sau các vụ tấn công mới vào hạ tầng và tàu vận tải. Reuters ghi nhận trong phiên ngày 14/9, dầu Brent chốt ở 105,68 USD/thùng và WTI ở 101,61 USD/thùng; cả hai có lúc tăng gần 5% trong phiên trước khi hạ nhiệt.20 Một số báo cáo khác cho thấy Brent đã vượt 108 USD/thùng, còn WTI quanh 103 USD/thùng trong đợt leo thang mới.29

Biến động này không chỉ phản ánh ước tính về lượng dầu bị ngừng khai thác. Thị trường còn đang định giá xác suất tàu tiếp tục bị tấn công, thời gian giao hàng kéo dài, hạ tầng xuất khẩu bị hư hại và nguy cơ xung đột leo thang làm trì hoãn việc khôi phục vận tải ổn định.

Đó cũng là lý do nguồn dầu thay thế không tự động là lời giải dễ dàng. Một nhà máy lọc dầu cân nhắc giữa dầu Vùng Vịnh và dầu từ lưu vực Đại Tây Dương phải so sánh toàn bộ chi phí giao đến nơi: thời gian hành trình, nguồn tàu, chất lượng dầu và độ chắc chắn trong khâu giao nhận. Khoản chiết khấu của một loại dầu thô có thể nhanh chóng bị xóa sạch bởi cước vận tải và phí bảo hiểm tăng cao.

Các nhà nhập khẩu châu Á chịu rủi ro lớn nhất

Các nhà máy lọc dầu châu Á phụ thuộc vào nhập khẩu đặc biệt dễ tổn thương, bởi họ phải cạnh tranh để mua các lô hàng giao sớm mà vẫn có thể đến nơi với mức rủi ro chấp nhận được. Khi xuất khẩu từ Vùng Vịnh và giao thông qua Hormuz bị gián đoạn, các nhà máy có thể phải rút kho dự trữ, tìm loại dầu thay thế hoặc trả giá cao hơn để bảo đảm nguồn hàng gần.

Tác động không đồng đều giữa các khu vực. Các nhà sản xuất ngoài Vùng Vịnh có thể hưởng lợi nhờ nhu cầu tìm nguồn thay thế, nhưng hành trình dài hơn và tình trạng khan tàu cũng khiến chi phí giao dầu của họ tăng. Vì thế, một cuộc khủng hoảng dầu có thể tạo ra chênh lệch lớn giữa giá dầu theo khu vực và biên lợi nhuận lọc dầu, thay vì chỉ tạo ra một tín hiệu giá toàn cầu đơn giản.

Với những nền kinh tế phụ thuộc nặng vào năng lượng nhập khẩu, tác động không dừng ở nhà máy lọc dầu. Nhiên liệu đắt hơn có thể làm xấu cán cân thương mại, tăng chi phí của hộ gia đình và doanh nghiệp, đồng thời thu hẹp biên lợi nhuận của vận tải, sản xuất và ngành điện. Thị trường tài chính cũng phải cân nhắc giữa áp lực lạm phát do năng lượng và nguy cơ giá cao làm suy yếu thu nhập thực cũng như nhu cầu tiêu dùng.

Ngoại giao đã trở thành biến số của giá dầu

Diễn biến thị trường trước các cuộc đàm phán về Hormuz cho thấy ngoại giao tác động trực tiếp đến giá dầu. Trong tháng 8, thông tin Iran và Oman đạt tiến triển về một làn vận tải tạm thời cùng khuôn khổ rà phá thủy lôi đã đi kèm với đà giảm của giá dầu.1819

Tuy nhiên, một đề xuất không tự nó giải quyết được vấn đề. Hành lang vận tải phải đủ đáng tin, có thể vận hành và an toàn để chủ tàu, công ty bảo hiểm cùng thủy thủ đoàn sẵn sàng sử dụng. Dù vậy, tác động tích cực là rõ ràng: việc khôi phục khả năng đi lại có thể dự báo được sẽ giúp hạ phí vận tải và bảo hiểm, ngay cả trước khi mọi tuyến cung ứng bị gián đoạn hoàn toàn trở lại bình thường.

Ngược lại, đàm phán bế tắc sẽ giữ nguyên phần bù rủi ro. Câu hỏi then chốt không còn chỉ là eo biển có “mở” về mặt danh nghĩa hay không, mà là tàu thương mại có thể đi qua với quy mô lớn trong những điều kiện mà nhà vận hành tàu chấp nhận hay không.

Triển vọng 2026–2027: áp lực kéo dài, rồi phục hồi chưa chắc chắn

Báo cáo triển vọng tháng 9 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy đây có thể không chỉ là một cú sốc vận tải ngắn hạn. IEA dự báo nguồn cung dầu toàn cầu năm 2026 đạt trung bình 100,7 triệu thùng/ngày, thấp hơn 5,7 triệu thùng/ngày so với năm trước; việc khôi phục hoàn toàn nguồn cung từ Vùng Vịnh đã bị lùi sang năm 2027. Cơ quan này cũng ghi nhận tồn kho toàn cầu giảm 3,1 triệu thùng/ngày trong tháng 8, khiến vùng đệm trước một đợt gián đoạn mới mỏng đi.33

Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cũng cảnh báo một số nhà sản xuất Trung Đông có thể gặp khó trong việc khôi phục sản lượng về mức trước xung đột, kể cả vào cuối năm 2027.35

Các dự báo này vẫn phụ thuộc vào diễn biến thực tế. Chúng có thể được cải thiện nếu tiếp cận hàng hải và hạ tầng phục hồi nhanh hơn, hoặc xấu đi nếu các vụ tấn công lan rộng. Dù vậy, chúng củng cố một kết luận trung tâm: thị trường đang đối mặt đồng thời với vấn đề nguồn cung vật chất và vấn đề an ninh vận tải.

Điều người mua năng lượng sẽ ưu tiên tiếp theo

Khủng hoảng này làm rõ giá trị kinh tế của khả năng chống chịu: đa dạng hóa chủng loại dầu thô, dự trữ chiến lược, nhiều tuyến xuất khẩu, tiếp cận vận tải biển đáng tin cậy và các nguồn năng lượng giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Không biện pháp nào trong số đó có thể xóa bỏ ngay một cú sốc an ninh hàng hải. Nhưng chúng có thể giảm quyền chi phối của một điểm nghẽn duy nhất đối với thị trường năng lượng trong tương lai.

Trước mắt, chỉ dấu quan trọng nhất vẫn là liệu tàu thương mại có thể di chuyển an toàn và đều đặn qua Hormuz hay không. Một thỏa thuận khả thi có thể nhanh chóng làm hạ phần chi phí tăng thêm của dầu giao đến nơi. Nhưng nếu tàu thuyền hoặc hạ tầng thay thế tiếp tục bị tấn công, khoản phí rủi ro này sẽ còn nằm trong giá dầu — kể cả trong những giai đoạn giá dầu chuẩn tạm thời hạ nhiệt.