Dầu Trung Đông: Chi phí vận chuyển và bảo đảm giao hàng đang trở thành yếu tố quyết định giá

Thị trường dầu mỏ đang bị định hình bởi một ràng buộc rất thực tế: một thùng dầu chỉ tạo ra giá trị khi nó có thể được bốc lên tàu, mua bảo hiểm, vận chuyển và giao tới nhà máy lọc dầu. Các vụ tấn công nhắm vào tàu thuyền quanh eo biển Hormuz, cùng việc Saudi Arabia tạm dừng đường ống Đông–Tây, đã thu hẹp các tuyến đưa dầu thô vùng Vịnh ra thị trường. Vì vậy, logistics đang trở thành một phần cốt lõi của giá dầu.1721

Đường ống Đông–Tây ngừng hoạt động làm mất một tuyến tránh Hormuz quan trọng

Đường ống Đông–Tây của Saudi Arabia chạy xuyên quốc gia tới Biển Đỏ, vốn là tuyến then chốt để xuất dầu thô mà không phải phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Giới chức Saudi Arabia cho biết đường ống đã tạm thời đóng sau các vụ tấn công bằng máy bay không người lái xuất phát từ lãnh thổ Iraq trong ngày 10–11/9.2223

Tác động của sự việc không chỉ nằm ở nguy cơ với sản lượng. Nó còn làm suy yếu một phương án dự phòng được thiết kế để tránh điểm nghẽn đường biển. Reuters dẫn lời các nhà giao dịch và khách hàng mua dầu Saudi Arabia cho biết lượng dầu lưu trữ tại Yanbu, cảng xuất khẩu bên bờ Biển Đỏ, có thể chỉ duy trì xuất khẩu trong 5–7 ngày nếu đường ống tiếp tục ngừng hoạt động.21

Điều đó khiến lựa chọn xuất khẩu thực tế bị thu hẹp. Người mua giờ phải cân nhắc kỹ địa điểm bốc hàng, mức độ an toàn của hải trình, tàu sẵn có và chi phí bảo hiểm, thay vì chỉ nhìn vào giá niêm yết của một loại dầu thô.

Cước tàu và logistics đang định hình giá dầu giao đến nơi

Khi việc tiếp cận tàu chở dầu trở nên khan hiếm hoặc rủi ro, cước vận tải có thể xóa sạch lợi thế bề ngoài của một loại dầu có giá chuẩn thấp hơn. Với các nhà máy lọc dầu châu Á, tiêu chí quan trọng ngày càng là chi phí của một lô dầu khi giao đến nơi, chứ không phải giá tại cảng xuất khẩu.

Điều này thay đổi động lực thương mại theo nhiều hướng:

• Lô dầu gần và có tuyến vận chuyển an toàn được định giá cao hơn. Dầu có thể bốc hàng qua một tuyến đang hoạt động có thể được bán với giá chênh cao, dù một loại dầu thay thế có giá công bố thấp hơn.
• Nguồn thay thế từ xa trở nên kém chắc chắn hơn. Dầu ngoài vùng Vịnh có thể giúp đa dạng hóa nguồn cung, nhưng hành trình dài khiến người mua dễ chịu tác động từ cước tàu cao và tình trạng thiếu tàu.
• Công suất đường ống và cảng trở thành tài sản có sức ảnh hưởng lớn đến thị trường. Sự cố đường ống Đông–Tây cho thấy ngay cả tuyến thay thế Hormuz cũng có thể trở thành nút thắt vận hành.

Hệ quả rộng hơn là khoảng cách giữa giá dầu chuẩn và chi phí để có được nguồn cung vật chất giao ngay đang nới rộng. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết dầu Brent ở quanh 105 USD/thùng vào giữa tháng 9, tăng 21 USD từ đầu tháng 8 và cao hơn 45% so với trước chiến tranh; các mức giá dầu vật chất còn cao hơn đáng kể.41

Giá dầu phản ánh phần bù rủi ro địa chính trị lớn hơn

Các giá chuẩn dầu tăng khi xung đột lan rộng và những tuyến cung ứng tiếp tục chịu sức ép. Ngày 14/9, Brent chốt ở 105,68 USD/thùng và WTI ở 101,39 USD/thùng sau các vụ tấn công cơ sở năng lượng Saudi Arabia và tàu thuyền làm gia tăng lo ngại về nguồn cung.17 Trong các phiên giao dịch sau đó, Brent lên 108,48 USD và WTI đạt 103,58 USD/thùng.45

Thị trường nội địa Trung Quốc phát đi tín hiệu lo ngại mạnh hơn về nguồn cung giao ngay. Hợp đồng dầu thô định giá bằng nhân dân tệ trên Sàn Giao dịch Năng lượng Quốc tế Thượng Hải đã tăng lên kỷ lục 929,4 nhân dân tệ, tương đương khoảng 138,50 USD/thùng — mức cao nhất kể từ khi hợp đồng này bắt đầu giao dịch năm 2018.35

Các biến động này không tự động xác lập một mặt bằng giá mới vĩnh viễn. Chúng cho thấy thị trường có thể định giá lại nhanh đến mức nào khi độ an toàn của các tuyến cung ứng suy giảm. Thông tin tích cực về an toàn hàng hải, sửa chữa hạ tầng hoặc ngoại giao có thể hạ phần bù rủi ro; ngược lại, các vụ tấn công tiếp diễn hay sự cố kéo dài sẽ giữ phần bù này ở mức cao.

Nhật Bản đối mặt bài toán an ninh nhập khẩu rõ nét nhất

Mức độ phơi nhiễm của Nhật Bản đặc biệt lớn. Khoảng 95% lượng dầu nhập khẩu của nước này đến từ Trung Đông và khoảng 70% theo lịch sử đi qua eo biển Hormuz.23 Reuters cho biết Nhật Bản có dự trữ dầu khẩn cấp tương đương 254 ngày tiêu thụ, tạo một vùng đệm đáng kể trong ngắn hạn.2

Tuy nhiên, kho dự trữ không xóa được bài toán mua dầu thay thế. Nguồn thay thế phải sẵn có, có giá cạnh tranh, phù hợp cấu hình nhà máy lọc dầu và có thể giao đến nơi trên thực tế. Nếu nhiều khách hàng châu Á cùng tìm những lô dầu không đi qua vùng Vịnh hoặc Hormuz, cạnh tranh sẽ đẩy chi phí giao các nguồn thay thế lên cao.

Nhật Bản đã phản ứng ở cấp chính sách. Kế hoạch tăng khả năng chống chịu năng lượng của nước này bao gồm hỗ trợ các dự án đường ống tránh Hormuz, phản ánh giá trị chiến lược của cả tuyến vận chuyển thay thế lẫn nhà cung cấp thay thế.1

Trung Quốc có sức mua, nhưng không miễn nhiễm

Mức giá dầu hợp đồng tương lai bằng nhân dân tệ lập đỉnh cho thấy các nhà máy lọc dầu Trung Quốc cũng đang đối diện thị trường khắt khe hơn đối với những lô hàng có tuyến vận chuyển an toàn.35 Là nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, Trung Quốc có thể tìm nguồn từ nhiều nhà sản xuất, nhưng cước vận tải cao và luồng tàu bị hạn chế làm tăng chi phí thay thế bằng dầu từ Đại Tây Dương hoặc các khu vực xa hơn.

Vấn đề then chốt không phải là trên lý thuyết có nguồn thay thế hay không, mà là liệu đủ khối lượng có thể đến các nhà máy lọc dầu Trung Quốc nhanh chóng và với mức giá vẫn bảo đảm hiệu quả lọc dầu hay không. Nếu gián đoạn kéo dài, chi phí nguyên liệu đầu vào sẽ chịu sức ép, còn dầu giao ngay qua tuyến an toàn sẽ càng có giá trị.

Dầu Mỹ có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay thế hoàn toàn

Dầu thô Mỹ không đi qua Hormuz, nên có thể giúp giảm bớt áp lực cho nhu cầu châu Á. Tuy nhiên, đây vẫn là nguồn hàng phải vận chuyển đường dài. Khi cước tàu và rủi ro hành trình tăng, chi phí vận chuyển có thể hấp thụ phần lớn mức chiết khấu của giá chuẩn, làm suy yếu chênh lệch giá vốn hỗ trợ xuất khẩu dầu Mỹ.

Do đó, các nhà máy lọc dầu châu Á có thể ưu tiên những lô hàng dễ tiếp cận hơn thay vì chỉ chọn loại dầu có giá danh nghĩa thấp hơn. Trong một thị trường do logistics chi phối, dầu cạnh tranh nhất không nhất thiết là dầu rẻ nhất, mà là lô hàng đến nơi với mức bất định thấp nhất về tuyến đường, thời gian và bảo hiểm.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Biến số quyết định là thời gian gián đoạn. Nếu đường ống Đông–Tây sớm hoạt động trở lại và điều kiện quá cảnh cải thiện, phần bù cước tàu cùng rủi ro địa chính trị có thể giảm. Nhưng nếu gián đoạn kéo dài, tác động sẽ mang tính cơ cấu hơn: cạnh tranh dai dẳng với nguồn dầu ngoài vùng Vịnh, rút dần kho dự trữ, nguy cơ giảm công suất lọc dầu và chi phí dầu giao đến châu Á cao hơn.

Thông điệp của thị trường hiện khá rõ: an ninh năng lượng không còn chỉ được định giá tại mỏ dầu, mà ở mọi mắt xích từ nhà sản xuất đến nhà máy lọc dầu.