Cú sốc dầu 100 USD khiến nhiều nước tính đánh thuế lợi nhuận bất thường của ngành năng lượng

Giá dầu toàn cầu tăng vọt lên trên 100 USD/thùng đã làm rung chuyển thị trường năng lượng và kéo theo làn sóng tranh luận chính sách tại nhiều nền kinh tế lớn. Nguyên nhân chính là các gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược ở Trung Đông, nơi khoảng 20% lượng dầu giao dịch trên thế giới đi qua.

Khi nguồn cung bị đe dọa, giá dầu Brent có thời điểm tiến gần 120 USD/thùng, khiến chi phí nhiên liệu tăng mạnh trên toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, nhiều chính phủ đã khởi động hoặc đề xuất các loại thuế “lợi nhuận bất thường” (windfall tax) đối với các công ty dầu khí – nhằm thu lại một phần lợi nhuận tăng đột biến trong giai đoạn khủng hoảng và dùng nguồn thu để hỗ trợ người tiêu dùng. Tuy nhiên, giới phân tích cảnh báo các biện pháp này có thể gây tác động dài hạn đến đầu tư năng lượng.

Vì sao giá dầu trên 100 USD lại kích hoạt tranh luận thuế

Khi giá dầu tăng mạnh trong thời gian ngắn, các công ty khai thác thường ghi nhận lợi nhuận cao hơn bình thường. Điều này khiến chính phủ chịu áp lực chính trị phải đánh thuế bổ sung vào phần lợi nhuận “đột biến” để hỗ trợ người dân đang phải trả chi phí năng lượng cao.

Theo các nhà phân tích thị trường năng lượng, mỗi khi giá dầu vượt khoảng 100 USD/thùng, tranh luận về loại thuế này gần như luôn quay trở lại trong nhiều nền kinh tế lớn.

Mỹ: Đề xuất “Big Oil Windfall Profits Tax” quay trở lại

Tại Mỹ, các nghị sĩ đã khởi động lại dự luật Big Oil Windfall Profits Tax Act nhằm đánh thuế lợi nhuận tăng vọt của các tập đoàn dầu khí lớn.

Những điểm chính của đề xuất gồm:

• Áp dụng cho các công ty sản xuất hoặc nhập khẩu ít nhất 300.000 thùng dầu mỗi ngày.
• Đánh thuế 50% phần chênh lệch giữa giá dầu hiện tại và mức chuẩn trước đại dịch.
• Số tiền thu được sẽ được hoàn trả cho người dân dưới dạng hỗ trợ chi phí nhiên liệu.

Những người ủng hộ cho rằng các công ty dầu khí đang hưởng lợi lớn từ giá dầu tăng cao trong khi người tiêu dùng phải trả giá xăng đắt hơn.

Brazil: Thuế xuất khẩu dầu thô tạm thời

Brazil chọn cách tiếp cận khác: đánh thuế xuất khẩu dầu thay vì trực tiếp đánh vào lợi nhuận doanh nghiệp.

Tháng 3/2026, chính phủ Brazil áp dụng thuế xuất khẩu dầu thô 12% khi giá Brent vượt 100 USD/thùng.

Biện pháp này đi kèm với các chính sách hỗ trợ trong nước:

• Bãi bỏ thuế liên bang PIS và Cofins đối với dầu diesel.
• Trợ cấp để giảm chi phí nhiên liệu cho người tiêu dùng.

Chính phủ ước tính nếu giá dầu duy trì trên 100 USD, các biện pháp này có thể tạo thêm khoảng 8,5 tỷ real (khoảng 1,5 tỷ USD) mỗi tháng cho ngân sách.

Liên minh châu Âu: Kêu gọi khôi phục “thuế đoàn kết”

Tại châu Âu, một số chính phủ muốn khôi phục cơ chế từng được áp dụng trong khủng hoảng năng lượng năm 2022.

Các bộ trưởng từ Đức, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Áo đã gửi thư kêu gọi Ủy ban châu Âu thiết lập thuế lợi nhuận bất thường đối với các công ty năng lượng trên toàn EU.

Đề xuất này dựa trên mô hình “solidarity contribution” – khoản thuế tạm thời từng được EU áp dụng để thu thêm khoảng 28 tỷ euro từ lợi nhuận ngành nhiên liệu hóa thạch trong giai đoạn giá năng lượng tăng mạnh sau chiến tranh Ukraine.

Tuy vậy, Ủy ban châu Âu tỏ ra thận trọng và cho rằng quyết định áp thuế nên do từng quốc gia thành viên tự quyết.

Australia: Tranh luận về thuế xuất khẩu khí đốt

Tại Australia – một trong những nước xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới – Thượng viện đã mở lại cuộc tranh luận về khả năng đánh thuế xuất khẩu khí đốt.

Chi tiết chính sách vẫn đang được thảo luận, nhưng áp lực chính trị gia tăng khi giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh và các công ty năng lượng ghi nhận lợi nhuận cao hơn.

Vì sao các nhà phân tích cảnh báo rủi ro đầu tư

Dù các chính phủ xem thuế lợi nhuận bất thường là cách nhanh chóng để hỗ trợ người tiêu dùng, các chuyên gia ngành năng lượng cho rằng chính sách này có thể gây hệ quả dài hạn.

Những lo ngại chính gồm:

• Giảm động lực đầu tư: Thuế bổ sung làm giảm lợi nhuận kỳ vọng của các dự án khai thác mới.
• Rủi ro nguồn cung trong tương lai: Nếu đầu tư giảm, sản lượng có thể tăng chậm hơn.
• Bất ổn chính sách: Các thay đổi thuế đột ngột khiến doanh nghiệp khó dự đoán môi trường đầu tư.

Các dự án dầu khí thường cần nhiều năm đầu tư trước khi khai thác, nên khung chính sách ổn định được coi là yếu tố quan trọng để duy trì nguồn cung dài hạn.

Một vòng lặp quen thuộc của chính sách năng lượng

Diễn biến hiện nay phản ánh một chu kỳ quen thuộc: khi giá dầu tăng vọt do khủng hoảng địa chính trị, chính phủ tìm cách đánh thuế lợi nhuận đột biến của ngành năng lượng để hỗ trợ người tiêu dùng.

Việc các biện pháp này chỉ tồn tại tạm thời hay trở thành chính sách lâu dài sẽ phụ thuộc vào thời gian giá dầu duy trì ở mức cao và cách các chính phủ cân bằng giữa hỗ trợ người dân với nhu cầu duy trì đầu tư năng lượng toàn cầu.