Bẫy chi phí của NATO: Vì sao các vụ drone xâm nhập Romania đòi hỏi phòng thủ nhiều tầng

Vấn đề cốt lõi không chỉ là NATO có thể bắn hạ một chiếc drone đang bay vào hay không. Câu hỏi lớn hơn là liên minh sẽ bảo vệ người dân, không phận và hạ tầng trọng yếu thế nào mà không phải liên tục điều tiêm kích đắt tiền và phóng tên lửa không đối không trị giá cao để đối phó những mục tiêu tương đối rẻ.

Romania đang cho thấy sức ép ấy rõ nhất. Theo dữ liệu được Bộ Quốc phòng nước này chia sẻ, đến ngày 17/8/2026, không phận Romania đã bị drone Nga xâm phạm ít nhất 23 lần; bốn drone bị bắn hạ trong không phận quốc gia. 59 Những vụ việc liên tiếp đã biến nguy cơ chiến sự lan sang lãnh thổ NATO thành phép thử đối với năng lực răn đe, mức độ sẵn sàng và kỷ luật chi phí của liên minh.

Câu trả lời không thể là “thấy drone là phóng tên lửa”, nhưng cũng không thể là “bỏ qua mọi vụ xâm nhập”. NATO và các đồng minh cần một mạng lưới chống drone nhiều tầng, có khả năng phát hiện, nhận dạng và vô hiệu hóa mục tiêu bằng những phương án có chi phí khác nhau. Quan trọng không kém, hệ thống này phải cung cấp đủ dữ liệu để chỉ huy phân biệt một vụ bay lệch hướng ngoài ý muốn với một hành động tấn công có chủ đích.

Vì sao Romania trở thành phép thử rõ nhất?

Romania giáp Ukraine và nằm ở sườn đông nam của NATO. Hoạt động của drone Nga gần hoặc đi vào lãnh thổ nước này buộc máy bay Romania và đồng minh phải thực hiện các nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát không phận ngày càng thường xuyên.

Ngày 26/7, một chiếc F-16 Romania đã bắn hạ một drone mà giới chức mô tả là của Nga trên Biển Đen, sau ba ngày liên tiếp xảy ra sự cố liên quan đến drone. 50

Ngày 16/8, một chiếc F-18 thực hiện nhiệm vụ tuần tra không phận của NATO đã bắn hạ một drone xâm nhập trái phép không phận Romania. Nhà chức trách Romania cho biết chiếc drone dường như có nguồn gốc Nga, song cuộc điều tra vẫn tiếp tục. 49

Các vụ việc tạo ra hai rủi ro đối nghịch. Nếu không phản ứng, NATO có thể phát đi tín hiệu rằng không phận và hạ tầng lân cận của liên minh có thể bị thăm dò với cái giá thấp. Nhưng nếu phản ứng quá mạnh, đặc biệt trước khi xác định nguồn gốc và ý định của drone, việc đánh chặn có thể làm mất bằng chứng, gây thương vong cho dân thường hoặc châm ngòi một cuộc khủng hoảng chính trị rộng hơn.

Bài toán “đổi chi phí” là có thật, nhưng chưa đủ

Một số báo cáo dẫn truyền thông Romania ước tính ba vụ đánh chặn drone trong ba ngày tiêu tốn khoảng 1,5 triệu euro, gồm chi phí tên lửa AIM-9X, giờ bay của tiêm kích và bảo dưỡng. Riêng hóa đơn tên lửa được ước tính khoảng 1,2 triệu USD cho ba lần giao chiến; mỗi quả có giá khoảng 400.000 USD. 5457

Nếu chỉ so sánh giá chiếc drone với giá phương tiện đánh chặn, đây rõ ràng là một phép trao đổi bất lợi. Tuy nhiên, phép tính thay đổi khi mục tiêu có thể mang thuốc nổ hoặc đe dọa con người và hạ tầng trọng yếu. Một drone xuất hiện gần cơ sở năng lượng không còn chỉ là một vật thể rẻ tiền trên bầu trời; nó có thể kéo theo thiệt hại lớn hơn rất nhiều.

Sự cố ngày 20/8 gần dự án khí đốt Neptun Deep cho thấy sự khác biệt đó. Một drone mặt nước mang thuốc nổ được phát hiện cách khu vực khai thác khí ngoài khơi của Romania vài trăm mét, trong vùng đặc quyền kinh tế của nước này. Nhà chức trách Romania cho biết một chiếc F-16 đã dùng pháo trên máy bay để bắn trúng phương tiện, sau đó lực lượng xử lý vật liệu nổ có thể tiếp cận và xử lý nó. 15

Cách làm này tránh phải sử dụng tên lửa không đối không nhưng vẫn xem vật thể là mối đe dọa nghiêm trọng. Đây là nguyên tắc NATO cần áp dụng rộng hơn: lựa chọn hiệu ứng và chi phí của hệ thống phòng thủ phù hợp với loại mục tiêu, vị trí và mức độ nguy hiểm.

Xác định trách nhiệm có thể khó không kém việc đánh chặn

Sự cố tại Latvia ngày 14/8 cho thấy các quy tắc không thể chỉ dựa vào quốc tịch của drone. Máy bay NATO đã bắn hạ một drone nước ngoài sau khi nó đi vào không phận Latvia. Ban đầu, Latvia nói chưa rõ nguồn gốc; sau đó, phân tích của nước này xác định drone có nguồn gốc Ukraine và cho rằng tác chiến điện tử của Nga đã khiến nó bị chuyển hướng vào lãnh thổ Latvia. 1718

Trong những phút đầu, một drone bị gây nhiễu làm lệch đường bay và một drone được cố ý điều hướng về lãnh thổ NATO có thể trông giống nhau về mặt tác chiến. Lực lượng phòng không vẫn phải hành động nếu vật thể tạo ra nguy hiểm tức thời, nhưng phân tích sau khi đánh chặn có ý nghĩa quyết định trong việc xác định trách nhiệm và điều chỉnh phản ứng chính trị.

Sự mơ hồ này tạo ra bốn thách thức liên kết với nhau:

• An toàn dân sự: Drone có thể rơi xuống nhà ở, nơi làm việc hoặc khu vực công cộng; bản thân quá trình đánh chặn cũng có thể làm mảnh vỡ văng xuống mặt đất.
• Hạ tầng trọng yếu: Giàn năng lượng, cảng biển, cơ sở liên lạc và các địa điểm quân sự đều có thể là mục tiêu hấp dẫn hoặc đặc biệt nhạy cảm.
• Kiểm soát leo thang: Quy kết nhầm có thể biến một sự kiện tuần tra không phận thành đối đầu ngoại giao hoặc quân sự.
• Răn đe: Các vụ xâm nhập lặp lại có thể kiểm tra độ phủ radar, tốc độ ra quyết định và sự thống nhất chính trị của đồng minh ngay cả khi chưa có một cuộc tấn công được tuyên bố công khai.

NATO chuyển sang mô hình chống drone nhiều tầng

Tháng 7, các đồng minh NATO công bố kế hoạch đầu tư hơn 40 tỷ USD trong 5 năm cho năng lực chống drone. Họ cũng đặt mục tiêu đào tạo số lượng người vận hành drone gấp 5 lần vào cuối năm 2027 và thành lập một thị trường chống drone của NATO, nơi cung cấp các hệ thống đã được kiểm thử và tương thích trong toàn liên minh. 3744

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở con số đầu tư, mà còn ở sự thay đổi trong kiến trúc phòng thủ. Một hệ thống bền vững cần nhiều lớp:

1. Phát hiện: Radar và các cảm biến khác phải phát hiện vật thể nhỏ hoặc bay thấp đủ sớm để cho phép phản ứng có cân nhắc.
2. Nhận dạng và bám bắt: Kíp vận hành cần xác định đường bay, mục đích có thể có và mức độ đe dọa trước khi quyết định khai hỏa.
3. Tác động điện tử: Gây nhiễu hoặc các biện pháp phi động năng khác có thể hữu ích nếu chúng làm gián đoạn drone an toàn, không tạo ra nguy hiểm lớn hơn.
4. Đánh chặn chi phí thấp: Pháo, hệ thống phòng không tầm ngắn và các thiết bị đánh chặn chuyên dụng có thể xử lý những mục tiêu chưa cần đến tên lửa đắt tiền từ tiêm kích.
5. Dự trữ tiêm kích và tên lửa: Máy bay chiến đấu cùng vũ khí cao cấp vẫn cần thiết trước những drone, tên lửa hoặc máy bay nguy hiểm nhất, nhưng không nên trở thành lựa chọn mặc định cho mọi UAV giá rẻ.

Dịch vụ Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu mô tả Sáng kiến Phòng thủ Drone châu Âu, thường được gọi là “Bức tường Drone”, như một phần trong nhóm sáng kiến rộng hơn gồm Eastern Flank Watch, lá chắn phòng không và lá chắn vũ trụ. Cách tiếp cận được đề xuất là một hệ thống nhiều tầng, có khả năng tương tác, để phát hiện, bám bắt và vô hiệu hóa drone thù địch. 33

Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa độc lập xác nhận chính xác thời điểm đạt năng lực ban đầu vào cuối năm 2026 và hoàn tất đầy đủ vào năm 2027. Vì vậy, những mốc này nên được hiểu là kế hoạch hoặc mục tiêu, không phải năng lực đã được triển khai.

Bài toán trong nước: tốc độ, thẩm quyền và khả năng phối hợp

Phần cứng một mình không thể giải quyết vấn đề. Lực lượng phòng không cần thẩm quyền rõ ràng trong thời bình, quy trình phối hợp xuyên biên giới đã thống nhất và các quy tắc có tính đến hàng không dân dụng, mảnh vỡ rơi xuống và việc quy trách nhiệm chưa chắc chắn.

Mục tiêu nên là rút ngắn thời gian từ lúc phát hiện đến khi đưa ra quyết định hợp pháp, tương xứng, nhưng vẫn giữ vai trò phán đoán của con người khi bằng chứng chưa đầy đủ. Một hệ thống nhận dạng mối đe dọa nhanh nhưng buộc phải xin phép chính trị đột xuất cho từng lần khai hỏa vẫn có thể phản ứng quá chậm. Ngược lại, hệ thống bắn trước khi phân biệt được drone thù địch với drone bị chuyển hướng có thể gây ra một cuộc leo thang đáng lẽ tránh được.

Các thông tin được cung cấp cho thấy Romania và một số nước, trong đó có Ba Lan, đang hướng tới việc mở rộng hệ thống chống UAV chuyên dụng và các phương án đánh chặn rẻ hơn. Tuy nhiên, các giá trị mua sắm, tên hệ thống và thay đổi pháp lý cụ thể được nêu trong đề xuất ban đầu chưa được các nguồn hiện có xác nhận đủ độc lập để trình bày như những sự kiện đã được thiết lập.

Điều các vụ việc nói lên về chiến lược của NATO

Bài học trước mắt từ Romania và Latvia không phải là tiêm kích đã lỗi thời. Tiêm kích có tốc độ, tầm hoạt động và giá trị răn đe trực quan; trong một số tình huống, đó có thể là phương án duy nhất khi drone đe dọa con người hoặc cơ sở trọng yếu. Bài học là tiêm kích phải chỉ là một lớp trong hệ thống, không thể là toàn bộ hệ thống.

Uy tín của NATO phụ thuộc đồng thời vào sự kiềm chế và quyết tâm. Liên minh phải bảo vệ lãnh thổ mà không để các vụ xâm nhập trở thành bình thường, bảo toàn kho tên lửa đắt tiền cho những mối đe dọa giá trị cao và giải thích được vì sao một lần khai hỏa là cần thiết. Điều đó đòi hỏi cảm biến tốt hơn, quy trình xác định trách nhiệm nhanh hơn, thiết bị đánh chặn rẻ hơn, thông tin liên lạc bền bỉ hơn và quy tắc giao chiến được thiết kế cho tình trạng mơ hồ trong thời bình.

Kinh nghiệm của Romania cho thấy cái giá của việc chậm trễ, còn Latvia cho thấy nguy cơ của việc vội vàng kết luận về ý đồ. Giải pháp lâu dài là một mạng lưới chống UAV tích hợp, giúp drone dễ bị phát hiện hơn, khó bị khai thác hơn và rẻ hơn để vô hiệu hóa—mà không biến mọi vụ xâm nhập mơ hồ thành một hành động chiến tranh.