Thế bế tắc Mỹ–Iran và cú sốc dầu mỏ toàn cầu

Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran—với áp lực quân sự từ Israel—đang rơi vào trạng thái bế tắc kéo dài. Các đợt không kích, phong tỏa kinh tế và cảnh báo leo thang vẫn diễn ra, nhưng cho đến nay chưa bên nào đạt được thắng lợi quân sự rõ ràng hay một thỏa thuận chính trị bền vững.

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với các thị trường năng lượng toàn cầu. Khi hoạt động vận chuyển qua khu vực này bị gián đoạn, Hormuz đã trở thành quân bài chiến lược quan trọng nhất của cuộc xung đột và là yếu tố chính khiến giá dầu thế giới biến động mạnh.

Vì sao cuộc chiến rơi vào thế bế tắc quân sự

Dù các cuộc tấn công và triển khai lực lượng hải quân vẫn tiếp diễn, cả hai bên đều khó đạt được ưu thế quyết định.

Mỹ và Israel sở hữu sức mạnh quân sự vượt trội về công nghệ và khả năng tấn công chính xác. Họ có thể tiếp tục gây sức ép bằng không kích, phong tỏa hoặc trừng phạt kinh tế.

Tuy nhiên, Iran vẫn giữ được những công cụ gây áp lực mang tính bất đối xứng: mạng lưới lực lượng trong khu vực, năng lực tên lửa và đặc biệt là khả năng ảnh hưởng đến các tuyến vận tải chiến lược.

Một số quan chức Mỹ mô tả tình hình hiện nay là kịch bản “không thỏa thuận, cũng không có bước ngoặt kết thúc chiến tranh”. Washington đã cân nhắc các chiến lược gây áp lực mới xoay quanh eo biển Hormuz khi nỗ lực ngoại giao chưa đem lại tiến triển.

Điều này tạo ra một môi trường xung đột kéo dài: rủi ro leo thang luôn hiện hữu nhưng chưa có con đường rõ ràng dẫn tới chiến thắng hay hòa bình.

Bế tắc ngoại giao: hai mục tiêu hoàn toàn khác nhau

Nguyên nhân chính khiến đàm phán liên tục đổ vỡ là hai bên theo đuổi những mục tiêu gần như không thể dung hòa.

Washington yêu cầu Iran phải cắt giảm đáng kể chương trình hạt nhân như điều kiện tiên quyết để chấm dứt xung đột và nới lỏng các biện pháp gây sức ép.

Trong khi đó, Tehran đề xuất một thỏa thuận hạn chế hơn: trước tiên mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ phong tỏa kinh tế, sau đó mới tiến hành các cuộc đàm phán rộng hơn về hạt nhân.

Sự khác biệt về thứ tự ưu tiên này tạo ra bế tắc ngoại giao rõ rệt:

• Mỹ muốn nhượng bộ hạt nhân trước khi giảm áp lực.
• Iran muốn được khôi phục hoạt động kinh tế và vận tải trước khi đưa ra nhượng bộ lớn.

Ngoài ra, nhiều vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết, bao gồm số phận kho uranium làm giàu của Iran và quyền tiếp cận các nguồn tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.

Vì vậy, các vòng đàm phán thường sụp đổ trước khi đạt được một thỏa thuận toàn diện.

Eo biển Hormuz: “vũ khí kinh tế” của cuộc xung đột

Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu thường đi qua vùng nước hẹp này.

Khi tuyến đường bị gián đoạn, tác động lập tức lan ra toàn bộ thị trường năng lượng quốc tế.

Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), các quốc gia sản xuất dầu ở vùng Vịnh đã phải tạm ngừng khoảng 7,5 triệu thùng dầu mỗi ngày do rủi ro an ninh và khó khăn vận chuyển.

Các chuyên gia năng lượng cảnh báo rằng ngay cả khi đạt được lệnh ngừng bắn, việc khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải cũng có thể mất nhiều tháng vì vấn đề bảo hiểm tàu chở dầu, rủi ro an ninh và chuỗi logistics bị gián đoạn.

Do đó, Hormuz không chỉ là mặt trận quân sự mà còn là điểm gây sức ép kinh tế mạnh mẽ trong các cuộc thương lượng.

Vì sao giá dầu thế giới tăng mạnh

Thị trường năng lượng phản ứng gần như ngay lập tức trước những bất ổn.

Giá dầu Brent đã vượt khoảng 107 USD mỗi thùng khi hy vọng về một thỏa thuận ngoại giao nhanh chóng dần tan biến và các nhà giao dịch dự đoán nguồn cung sẽ tiếp tục bị gián đoạn.

Ba yếu tố chính đang đẩy giá dầu tăng:

• Hạn chế vận chuyển qua eo biển Hormuz
• Sản lượng dầu ở nhiều nước vùng Vịnh bị đình trệ
• Phí rủi ro tăng cao trên thị trường năng lượng

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo rằng cuộc xung đột này có thể trở thành một trong những cú gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong nhiều thập kỷ, với tác động lan sang lạm phát, chi phí nhiên liệu và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Vì sao chiến lược gây sức ép của Mỹ chưa hiệu quả

Chiến lược của Washington chủ yếu dựa vào ba công cụ: đe dọa quân sự, trừng phạt kinh tế và phong tỏa.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này gặp một trở ngại mang tính cấu trúc.

Iran sở hữu một công cụ bất đối xứng có thể tác động trực tiếp đến nền kinh tế toàn cầu: khả năng gây gián đoạn tại eo biển Hormuz. Khi chi phí kinh tế toàn cầu tăng lên—bao gồm cả đối với các nền kinh tế phương Tây—áp lực của Mỹ trở nên kém hiệu quả hơn.

Nếu Washington tăng cường leo thang quân sự, rủi ro gây thêm cú sốc dầu mỏ sẽ tăng. Nhưng nếu nhượng bộ, Tehran có thể tuyên bố rằng chiến lược “kháng cự” đã buộc Mỹ phải thay đổi lập trường.

Chính sự giằng co này khiến chiến lược ép buộc khó đạt được kết quả rõ ràng.

Việc Iran mở lại thị trường chứng khoán nói lên điều gì

Giữa lúc chiến sự tiếp diễn, Iran đã quyết định mở cửa trở lại thị trường chứng khoán sau khi tạm dừng giao dịch trong thời chiến.

Động thái này được xem như một tín hiệu mang tính chính trị và kinh tế:

• cho thấy các thể chế nhà nước vẫn hoạt động
• nhằm giảm nguy cơ hoảng loạn tài chính
• thể hiện rằng chính quyền vẫn kiểm soát được hệ thống kinh tế

Tuy nhiên, việc mở cửa thị trường không có nghĩa nền kinh tế Iran đang khỏe mạnh. Các lệnh trừng phạt, rủi ro chiến tranh và gián đoạn thương mại vẫn gây áp lực lớn.

Dù vậy, đây là nỗ lực nhằm phát đi thông điệp ổn định nội bộ trong bối cảnh căng thẳng quốc tế vẫn chưa hạ nhiệt.

Ý nghĩa rộng hơn của cuộc khủng hoảng

Cuộc xung đột hiện nay cho thấy một thực tế quan trọng của địa chính trị hiện đại: sức mạnh quân sự không phải lúc nào cũng mang lại kết quả chính trị nhanh chóng.

Iran không thể đánh bại Mỹ về quân sự, nhưng họ có thể khiến chi phí kinh tế toàn cầu tăng cao. Ngược lại, Mỹ có thể duy trì áp lực mạnh mẽ nhưng điều đó cũng làm thị trường năng lượng và kinh tế thế giới trở nên bất ổn.

Chừng nào eo biển Hormuz vẫn là quân bài mặc cả và các tranh chấp về chương trình hạt nhân chưa được giải quyết, cuộc đối đầu Mỹ–Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục mắc kẹt giữa hai trạng thái: leo thang căng thẳng và ngoại giao bế tắc—với cái giá ngày càng lớn cho toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.