IEA giảm tốc xả kho dầu: Vì sao diesel vẫn khan hiếm dù còn hơn 1 tỷ thùng dự trữ?

Chương trình dầu khẩn cấp của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đang chuyển từ một cam kết kỷ lục sang nhịp xả kho chậm hơn và có chọn lọc hơn. Tính đến tháng 7, các nước thành viên đã đưa 300 triệu trong tổng số 400 triệu thùng được cam kết ngày 11/3 ra thị trường. Riêng trong tháng 7, lượng dầu rút khỏi kho chỉ còn 26 triệu thùng, đồng nghĩa hơn 100 triệu thùng vẫn chưa được sử dụng. 6

Lượng dầu này đang đóng vai trò như một bộ đệm cho thị trường, nhưng không thể thay thế cơ sở hạ tầng vật chất cần thiết để biến dầu thô thành nhiên liệu có thể giao đến tay người tiêu dùng. Sự khác biệt đó lý giải vì sao tồn kho toàn cầu vẫn giảm và thị trường diesel tiếp tục trong tình trạng đặc biệt căng thẳng.

Điều gì đã thay đổi sau quyết định ngày 11/3?

Ngày 11/3, toàn bộ 32 thành viên IEA nhất trí đưa 400 triệu thùng dầu từ các kho dự trữ chiến lược ra thị trường. Đây là đợt sử dụng kho dự trữ khẩn cấp lớn nhất trong lịch sử cơ quan này. 27 Quyết định được đưa ra nhằm xoa dịu thị trường trước nguy cơ gián đoạn nguồn cung nghiêm trọng do xung đột và các tuyến vận tải biển quan trọng bị thu hẹp đáng kể.

Tuy nhiên, tốc độ giải phóng dầu đã chậm lại. Lượng dầu chính phủ rút khỏi kho trung bình đạt 750.000 thùng/ngày trong tháng 7, giảm từ 1,5 triệu thùng/ngày vào tháng 6 và 2,5 triệu thùng/ngày vào tháng 5. Việc Mỹ và các nước khu vực châu Á - Thái Bình Dương giảm rút dầu là một trong những nguyên nhân chính. IEA cũng chưa đưa ra lịch mới cho phần dầu còn lại trong cam kết. 6

Quy mô dự trữ vẫn rất đáng kể: các thành viên IEA đang nắm hơn 1 tỷ thùng dầu khẩn cấp do chính phủ kiểm soát. 119 Nhưng có dầu trong kho không đồng nghĩa toàn bộ số dầu đó có thể nhanh chóng đến đúng thị trường đang thiếu nhiên liệu nhất.

Vì sao tồn kho vẫn giảm dù IEA đã xả dầu?

Đợt xả kho khẩn cấp nhỏ hơn cú sốc nguồn cung mà nó đang cố bù đắp. Lượng dầu thất thoát lũy kế từ các nhà sản xuất Trung Đông đã vượt 1,3 tỷ thùng. Trong tháng 3, tháng 4 và tháng 5, dòng dầu qua eo biển Hormuz chỉ đạt trung bình 2,7 triệu thùng/ngày, so với khoảng 20 triệu thùng/ngày trước xung đột. 18

IEA cho biết tồn kho dầu toàn cầu được quan sát đã giảm 69 triệu thùng, tương đương 2,2 triệu thùng/ngày, trong tháng 7. Phần lớn mức giảm đến từ lượng dầu đang trên biển. Đây là dấu hiệu cho thấy khủng hoảng không chỉ nằm ở việc thế giới còn bao nhiêu dầu, mà còn ở khả năng vận chuyển an toàn dầu qua mạng lưới logistics. Đến cuối tháng 7, lượng tồn kho được quan sát đã giảm xuống dưới 7,9 tỷ thùng; IEA dự báo thị trường dầu toàn cầu sẽ thiếu 1,8 triệu thùng/ngày trong quý III. 26

Nói cách khác, dầu dự trữ có thể giúp cải thiện các con số cung - cầu trên giấy, trong khi khả năng cung ứng thực tế vẫn xấu đi. Dầu nằm trong kho không thể ngay lập tức bù đắp cho các tuyến đường bị chặn, hàng hóa mắc kẹt, cơ sở hạ tầng hư hại hoặc hành trình tàu biển phải kéo dài để tránh các điểm nghẽn hàng hải.

Bài toán dầu thô và nhiên liệu thành phẩm

Giới hạn quan trọng nhất nằm ở sự khác biệt giữa dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đã qua chế biến. Các thành viên IEA phải duy trì lượng dầu tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng; nghĩa vụ này bao phủ cả dầu thô lẫn sản phẩm tinh chế. 20 Tuy nhiên, phần lớn lượng dầu được giải phóng trong đợt hiện nay là dầu thô, trong khi đóng góp của châu Âu nghiêng nhiều hơn về các sản phẩm đã lọc. 17

Dầu thô chỉ có ích với người tiêu dùng sau khi đến được một nhà máy lọc dầu đang vận hành, được chế biến thành sản phẩm rồi tiếp tục đi qua cảng và mạng lưới phân phối. Mỗi công đoạn đều có thể trở thành nút thắt. IEA cho biết hoạt động lọc dầu và nguồn cung sản phẩm chưa phục hồi tương xứng với lượng dầu thô được đưa ra thị trường. 19

Điều này giải thích sự chênh lệch giữa nguồn cung dầu thô và mức độ căng thẳng trên thị trường nhiên liệu. Chênh lệch giá diesel - dầu thô tại Mỹ, một thước đo cho thấy mức phí bảo hiểm của diesel so với loại dầu thô dùng để sản xuất diesel, đã lập kỷ lục 102,20 USD/thùng ngày 17/8. 48 IEA cũng cho biết công suất xử lý dầu thô của các nhà máy lọc dầu toàn cầu trung bình đạt 80,9 triệu thùng/ngày trong tháng 7, thấp hơn khoảng 5 triệu thùng/ngày so với một năm trước. 48

Hơn 20% công suất lọc dầu của Trung Đông được cho là đã bị loại khỏi hoạt động, trong khi xuất khẩu nhiên liệu vẫn bị hạn chế bởi gián đoạn tại eo biển Hormuz. 47 Trong bối cảnh đó, đưa thêm dầu thô vào hệ thống có thể giúp ngăn giá dầu thô tăng mạnh hơn, nhưng không thể nhanh chóng khôi phục công suất lọc dầu đã mất hoặc mở lại các tuyến vận tải biển.

Hơn 1 tỷ thùng dự trữ còn lại có thể làm gì?

Hơn 1 tỷ thùng dầu do chính phủ các thành viên IEA kiểm soát vẫn là một lớp bảo hiểm đáng kể. Tùy vị trí và điều kiện logistics, lượng dầu này có thể:

• bù đắp một phần nguồn cung dầu thô bị mất;
• giảm áp lực lên các nhà máy lọc dầu bên ngoài khu vực gián đoạn;
• hạn chế đà tăng mạnh hơn của giá dầu thô;
• mua thêm thời gian để chuyển hướng tàu hàng, sửa chữa cơ sở hạ tầng và điều chỉnh nhu cầu.

Tác dụng sẽ yếu hơn nếu tình trạng thiếu hụt trước mắt nằm ở nhiên liệu thành phẩm thay vì dầu thô. Khoảng 100 triệu thùng còn lại trong cam kết ngày 11/3, nếu được giải phóng đều đặn, tương đương khoảng 56 ngày của mức thiếu hụt 1,8 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, đây chỉ là phép so sánh về khối lượng. Mức cứu trợ thực tế còn phụ thuộc vào chủng loại dầu, vị trí kho dự trữ, công suất lọc dầu sẵn có và khả năng vận chuyển các sản phẩm sau chế biến. 626

Lập trường hiện tại của IEA cũng rất đáng chú ý. Trong tháng 8, Tổng giám đốc Fatih Birol cho biết cơ quan này "chưa bàn đến" một đợt xả kho khẩn cấp thứ hai "ở thời điểm hiện tại". IEA đồng thời cho biết khoảng 80% lượng dự trữ chiến lược vẫn còn sau hành động hồi tháng 3. 5

Điều cần theo dõi trước mùa đông

Câu hỏi quyết định không đơn giản là IEA có đưa thêm dầu ra thị trường hay không. Quan trọng hơn là lượng dầu bổ sung có được hướng đến đúng mắt xích đang chịu áp lực lớn nhất hay không.

Một phản ứng hiệu quả hơn sẽ ưu tiên các kho nhiên liệu thành phẩm nếu có thể, những loại dầu thô phù hợp với các nhà máy lọc dầu đang hoạt động, cùng các điểm giao nhận kết nối được với cảng và tuyến vận tải còn thông suốt. Nếu vận tải biển và hoạt động lọc dầu tiếp tục bị đình trệ, một đợt xả thêm dầu thô sẽ giúp ổn định cán cân dầu mỏ nói chung nhiều hơn là giải quyết trực tiếp tình trạng thiếu diesel, nhiên liệu máy bay hoặc xăng.

Vì vậy, chương trình của IEA đã phát huy tác dụng như một bộ giảm xóc cho cú sốc nguồn cung, nhưng không thể thay thế các chuỗi cung ứng bình thường. Lượng dầu dự trữ còn lại là cây cầu quan trọng giúp thị trường đi qua một cuộc khủng hoảng kéo dài — chứ chưa phải phương thuốc nhanh chóng cho tình trạng thiếu nhiên liệu do vận tải biển và công suất lọc dầu bị gián đoạn.