Lực lượng y tế toàn cầu gần như tăng gấp ba, nhưng vẫn thiếu 34,4 triệu người

Lực lượng y tế toàn cầu đã gần như tăng gấp ba, từ 40,9 triệu người năm 1990 lên 122,1 triệu người năm 2023. Phụ nữ đóng góp phần lớn vào mức tăng này và chiếm 68,9% tổng lực lượng y tế vào năm 2023. Tuy nhiên, đà mở rộng vẫn diễn ra không đồng đều: phụ nữ tập trung đông trong điều dưỡng, hộ sinh và các công việc chăm sóc thường có mức lương, vị thế và cơ hội tiếp cận vị trí lãnh đạo thấp hơn; trong khi nhiều khu vực vẫn không có đủ nhân lực để cung cấp các dịch vụ thiết yếu.

Một phân tích mới dựa trên các ước tính của Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD) 2023 cho thấy thế giới cần thêm 34,4 triệu bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, nha sĩ và dược sĩ để đạt mức bao phủ y tế toàn dân (UHC) vừa phải. Trong phân tích này, UHC vừa phải được xác định là đạt ít nhất 80/100 điểm trên chỉ số bao phủ hiệu quả.

Lực lượng lớn hơn, nhưng chưa công bằng hơn

Trong 20 nhóm nghề y tế, tổng số nhân lực ước tính đã tăng thêm 81,2 triệu người từ năm 1990 đến năm 2023. Đến năm 2023, lực lượng này gồm khoảng:

• 33,2 triệu điều dưỡng và hộ sinh
• 15,1 triệu bác sĩ
• 7,6 triệu nhân viên y tế cộng đồng
• 6,8 triệu dược sĩ và trợ lý dược
• 6,1 triệu nha sĩ và trợ lý nha khoa

Sự tham gia ngày càng lớn của phụ nữ là động lực trung tâm của quá trình tăng trưởng. Tuy vậy, số lượng đông đảo chưa đồng nghĩa với tiếng nói ngang bằng trong hệ thống y tế. Phụ nữ chiếm đa số trong điều dưỡng, hộ sinh và y tế cộng đồng, nhưng tỷ lệ nữ trong nhóm bác sĩ vẫn dưới một nửa theo các ước tính được báo cáo. Đây là biểu hiện của sự phân công lao động theo giới: phụ nữ đảm nhiệm phần lớn công việc chăm sóc và tuyến đầu thiết yếu, nhưng ít hiện diện hơn trong những nghề và vị trí ra quyết định thường gắn với thu nhập, quyền hạn và địa vị cao hơn.

Điểm này rất quan trọng, bởi chỉ đếm số lượng nhân viên có thể che khuất câu hỏi: ai đang làm công việc đó, công việc được đánh giá ra sao và ai quyết định các ưu tiên về nhân lực. Một hệ thống y tế có thể lớn hơn nhưng chưa chắc bình đẳng hơn, hoạt động hiệu quả hơn hoặc giữ chân được người có chuyên môn tốt hơn.

Vì sao vẫn thiếu 34,4 triệu người?

Phân tích GBD 2023 không định nghĩa thiếu hụt đơn giản là số vị trí tuyển dụng còn trống. Thay vào đó, nghiên cứu đối chiếu mật độ nhân lực với mức thấp nhất được quan sát ở các quốc gia đã đạt điểm 80/100 trở lên trên chỉ số bao phủ hiệu quả của UHC. Vì vậy, các ngưỡng này là chuẩn thực nghiệm gắn với mức độ cung cấp dịch vụ, chứ không phải quy định biên chế cứng áp dụng cho mọi quốc gia.

Theo các chuẩn nói trên, số nhân lực bổ sung ước tính cần có trên toàn cầu vào năm 2023 là:

Nhóm nghề	Số nhân lực bổ sung ước tính cần có
Bác sĩ	7,1 triệu
Điều dưỡng và hộ sinh	23,9 triệu
Nha sĩ	1,8 triệu
Dược sĩ	1,6 triệu
Tổng cộng	34,4 triệu

Khoảng thiếu lớn nhất thuộc về điều dưỡng và hộ sinh, cao hơn ba lần mức thiếu bác sĩ. Kết quả này cho thấy quy hoạch nhân lực không thể chỉ tập trung đào tạo thêm bác sĩ. Chăm sóc ban đầu, điều dưỡng, hộ sinh, sức khỏe răng miệng, dược, dịch vụ dựa vào cộng đồng và hệ thống chuyển tuyến đều góp phần quyết định khả năng bao phủ dịch vụ hiệu quả.

Các chuẩn về mật độ nhân lực đã thay đổi

Một nghiên cứu trước đây dựa trên GBD, sử dụng dữ liệu năm 2019, ước tính rằng để đạt điểm 80/100 trên chỉ số bao phủ hiệu quả của UHC, mỗi 10.000 dân cần tối thiểu:

• 20,7 bác sĩ
• 70,6 điều dưỡng và hộ sinh
• 8,2 nhân viên nha khoa
• 9,4 nhân viên dược

Phân tích mới hơn đưa ra các ngưỡng quan sát khác, khoảng 23,8 bác sĩ, 64,5 điều dưỡng và hộ sinh, 5,2 nha sĩ và 5,6 dược sĩ trên 10.000 dân.

Không nên xem đây là mâu thuẫn hay một tiêu chuẩn toàn cầu cố định. Hai nghiên cứu sử dụng các mốc dữ liệu và phương pháp ước tính khác nhau. Phương pháp mới dựa trên mật độ nhân lực thực tế thấp nhất ở những quốc gia đạt ngưỡng UHC, còn nghiên cứu trước đây tính toán các ngưỡng tối thiểu bằng một khung mô hình riêng. Những thay đổi về độ bao phủ dữ liệu, kết quả hoạt động của các quốc gia và phương pháp luận có thể làm thay đổi ngưỡng ước tính cũng như quy mô khoảng thiếu hụt.

Nam Á có khoảng thiếu hụt lớn nhất về số lượng

Nam Á có khoảng thiếu hụt ước tính lớn nhất nếu xét theo số lượng tuyệt đối: cần thêm khoảng 13,6 triệu nhân lực thuộc năm nhóm nghề nói trên. Trong đó có khoảng 2,6 triệu bác sĩ, 10,0 triệu điều dưỡng và hộ sinh, 0,7 triệu nha sĩ và 0,3 triệu dược sĩ.

Quy mô dân số là một nguyên nhân quan trọng khiến tổng thiếu hụt của Nam Á cao như vậy. Do đó, thách thức của khu vực vừa là bài toán số lượng, vừa là bài toán tổ chức: cần mở rộng lực lượng nhưng đồng thời phải phân bổ nhân viên đến các cộng đồng nông thôn, nghèo và đang bị bỏ ngỏ về dịch vụ.

Châu Phi hạ Sahara đối mặt với một vấn đề khác nhưng nghiêm trọng không kém. Năm 2023, khu vực này có mật độ thấp nhất ở gần như tất cả nhóm nhân lực chủ chốt, ngoại trừ nhân viên y tế cộng đồng; các quốc gia thu nhập cao có mật độ cao nhất.

Sự tương phản này cho thấy một con số toàn cầu duy nhất có thể gây hiểu lầm. Nam Á có nhu cầu bổ sung lớn nhất về số lượng tuyệt đối, còn châu Phi hạ Sahara thiếu nhân lực ở mức đặc biệt nghiêm trọng nếu so với dân số và nhu cầu chăm sóc. Cả hai khu vực đều cần thêm người, nhưng chính sách phải tính đến tốc độ tăng dân số, gánh nặng bệnh tật, năng lực đào tạo và điều kiện giữ chân nhân viên tại địa phương.

Vì sao con số này cao hơn một số ước tính của WHO?

Ước tính 34,4 triệu không thể so sánh trực tiếp với mọi con số do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố. Các ước tính của WHO có thể sử dụng năm dữ liệu, nhóm nghề, định nghĩa nhu cầu và thời hạn quy hoạch khác nhau. Chẳng hạn, một báo cáo tóm tắt của WHO cho biết thiếu hụt nhân lực dựa trên nhu cầu giảm từ 20 triệu người năm 2013 xuống 15 triệu người năm 2020 và được dự báo còn 10 triệu người vào năm 2030.

Ước tính GBD trả lời một câu hỏi khác: cần thêm bao nhiêu bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, nha sĩ và dược sĩ để đạt điểm 80 trên chỉ số bao phủ hiệu quả của UHC, dựa trên các ngưỡng mật độ nhân lực quan sát được ở những quốc gia đạt mức này.

Vì vậy, con số GBD cao hơn không tự động phủ nhận con số thấp hơn của WHO. Hai ước tính chỉ trở nên dễ gây hiểu lầm khi được trình bày như thể chúng đo cùng một mục tiêu, cùng nhóm nghề, cùng năm và cùng định nghĩa về thiếu hụt.

Chỉ tuyển thêm người sẽ không đủ

Đào tạo và tuyển dụng là cần thiết, nhưng bổ sung nhân lực mà không cải thiện điều kiện làm việc có thể dẫn đến nghỉ việc nhanh, phân bổ lệch lạc hoặc dòng di cư khỏi những khu vực khó khăn. Một chiến lược nhân lực bền vững phải giải quyết toàn bộ chuỗi việc làm:

• Đào tạo: mở rộng năng lực đào tạo nhưng vẫn bảo đảm đủ giảng viên, cơ sở thực hành lâm sàng và tiêu chuẩn chất lượng.
• Phân bổ: xây dựng cơ chế khuyến khích và hệ thống hỗ trợ cho người làm việc tại vùng nông thôn, vùng khó tiếp cận.
• Giữ chân: cải thiện thu nhập, an toàn nghề nghiệp, khối lượng công việc, an sinh xã hội và lộ trình phát triển nghề nghiệp.
• Bình đẳng giới: xử lý chênh lệch tiền lương, quấy rối, phân biệt đối xử, gánh nặng chăm sóc không được trả công và cơ chế thăng tiến thiếu minh bạch.
• Lãnh đạo: bảo đảm phụ nữ có sự hiện diện thực chất trong quản lý, hoạch định chính sách và các quyết định chuyên môn.
• Cơ cấu kỹ năng: đầu tư vào điều dưỡng, hộ sinh, dược, sức khỏe răng miệng, nhân viên y tế cộng đồng, chăm sóc ban đầu và hệ thống chuyển tuyến — không chỉ tăng số bác sĩ.

Bài học cốt lõi mang tính nghịch lý: lực lượng y tế toàn cầu đã tăng thêm hơn 80 triệu người, phần lớn nhờ lao động của phụ nữ, nhưng nhiều hệ thống y tế vẫn thấp xa năng lực nhân lực gắn với ngay cả mức UHC vừa phải. Thu hẹp khoảng cách này đòi hỏi nhiều hơn tuyển dụng. Cần coi trọng những vai trò đang đảm nhiệm phần lớn công việc, phân bổ nhân lực công bằng hơn và xây dựng các thể chế giúp họ có thể ở lại, phát triển và giữ vai trò lãnh đạo.