Biển Đen trở thành mặt trận kinh tế: tàu hàng, ngũ cốc và dầu mỏ cùng chịu sức ép

Cuộc chiến quanh Biển Đen không còn chỉ xoay quanh các mục tiêu quân sự. Cảng biển, tàu vận tải, kho nhiên liệu, nhà máy lọc dầu và tuyến xuất khẩu nay đều trở thành mục tiêu trong cuộc giằng co về nguồn thu ngoại tệ, hậu cần thời chiến và khả năng duy trì nền kinh tế của mỗi bên.

Nga tập kích các cửa ngõ xuất khẩu của Ukraine; Ukraine đáp trả bằng UAV tầm xa nhằm vào cơ sở lọc dầu, hạ tầng xuất khẩu và tàu thuyền của Nga. Hệ quả trước mắt là hành lang thương mại nguy hiểm hơn, ngũ cốc bị đình trệ và hệ thống nhiên liệu Nga liên tục chịu sức ép.

Các cảng Pivdennyi, Odesa và Chornomorsk đã bị nhắm tới thế nào?

Ngày 25/8, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố lực lượng nước này đã đánh trúng ba tàu chở hàng và một tàu chở dầu tại cảng Pivdennyi (còn gọi là Yuzhny), cùng một tàu chở hàng khác tại cảng Odesa lân cận. Moscow cũng nói đã tấn công hạ tầng cảng ở Pivdennyi và Odesa, cũng như các cơ sở chứa nhiên liệu tại Chornomorsk. Nga cáo buộc các tàu này vận chuyển vật tư cho quân đội Ukraine, nhưng Reuters không thể kiểm chứng độc lập các tuyên bố đó. 2

Trước đó trong tháng 7, Nga cũng nói họ đã tấn công hạ tầng cảng và một tàu hàng khô đang dỡ hàng tại Chornomorsk, cùng các cơ sở và tàu ở Odesa. 4 Về phần mình, giới chức Ukraine thông báo các đợt tập kích của Nga tại Odesa đã gây thương vong và làm hư hại hạ tầng dân sự, công nghiệp lẫn hạ tầng cảng. 5

Tác động không chỉ nằm ở thiệt hại vật chất. Khi chủ tàu đánh giá một cảng là quá rủi ro, hàng hóa có thể bị hoãn, chuyển hướng hoặc không được nhận chở, ngay cả khi không có lệnh phong tỏa chính thức. Tháng 7, Ukraine cho biết các chủ tàu đã ngừng đưa tàu tới các cảng Biển Đen của nước này vì các đợt tấn công gia tăng. 6

Thủy thủ và tàu thương mại chịu rủi ro trực tiếp

Đà leo thang đã đặt thủy thủ dân sự và lao động cảng vào tình thế nguy hiểm. Cơ quan quản lý cảng Ukraine ghi nhận 57 cuộc tấn công của Nga vào tàu dân sự trong tháng 7, trong đó có 22 vụ xảy ra trên biển, cùng 67 vụ tấn công vào hạ tầng cảng. Đây là số liệu do phía Ukraine công bố, chưa phải tổng số đã được kiểm toán độc lập. 7

Reuters đưa tin các cuộc tấn công đã làm hư hại những tàu dân sự treo cờ nước ngoài; hai người Ukraine trên một tàu đã thiệt mạng trong một vụ tập kích tháng 7, và một người khác thiệt mạng tại Odesa. 3 Việc kiểm chứng đầy đủ quy mô và quy trách nhiệm cho từng sự cố vẫn rất khó trong vùng chiến sự, nhưng hệ quả vận hành là rõ ràng: môi trường rủi ro đối với vận tải thương mại đã tăng đáng kể.

Chiến dịch đáp trả của Ukraine nhắm vào ngành lọc dầu Nga

Song hành với hoạt động trên biển, Ukraine sử dụng UAV tầm xa để đánh vào hạ tầng năng lượng Nga. Reuters cho biết nhà máy lọc dầu Perm — lớn thứ bảy của Nga xét theo sản lượng chế biến — đã dừng hoạt động sau vụ tấn công bằng UAV ngày 21/8 làm hư hại các cụm thiết bị công nghệ. 32

Reuters cũng đưa tin việc chế biến dầu thô tại nhà máy NORSI của Lukoil, lớn thứ tư ở Nga, bị đình chỉ; nhà máy Novoshakhtinsk cũng ngừng hoạt động sau các vụ tấn công cuối tháng 8. 34 Nhà máy lọc dầu Moscow, nguồn cung nhiên liệu lớn nhất cho khu vực thủ đô Moscow, được cho là sẽ ngừng hoạt động ít nhất 6 tháng sau khi bị UAV gây thiệt hại nặng. 35

Những vụ tấn công này có thể làm giảm ngay sản lượng nhiên liệu, phát sinh chi phí sửa chữa và buộc Nga phân bổ thêm nguồn lực phòng không. Khi công suất lọc dầu suy giảm, một phần dầu thô có thể được chuyển sang xuất khẩu thay vì chế biến trong nước. Theo các nguồn trong ngành được Reuters dẫn lại, xuất khẩu dầu thô qua các cảng phía tây của Nga trong tháng 5 tăng 15% so với tháng 4, do các nhà máy lọc dầu bị gián đoạn. 38

Tuy vậy, cần thận trọng với nhận định rằng Ukraine đã vô hiệu hóa vĩnh viễn một tỷ trọng cố định, lớn trong công suất lọc dầu Nga. Tác động khác nhau theo từng nhà máy và thay đổi theo thời gian. Năm 2025, Nga đã tận dụng công suất dự phòng để giới hạn mức giảm chế biến dầu cả năm ở khoảng 3%, dù ít nhất 17 nhà máy lọc dầu lớn bị tấn công, theo Reuters. 37

Vì sao chưa thể kết luận chắc về xuất khẩu diesel và giá nhiên liệu toàn cầu?

Sự cố ở nhà máy lọc dầu có thể khiến nguồn cung xăng và diesel thắt chặt vì lượng dầu thô được chuyển hóa thành sản phẩm nhiên liệu giảm đi. Reuters ghi nhận tình trạng thiếu nhiên liệu tại một số khu vực của Nga, trong bối cảnh các vụ tấn công vào nhà máy lọc dầu trùng với nhu cầu mùa vụ cao. 32

Nhưng các dữ liệu hiện có chưa đủ để xác lập một con số giảm chung trên toàn quốc đối với xuất khẩu diesel của Nga. Chúng cũng không cho phép quy một biến động giá diesel toàn cầu cụ thể chỉ cho các cuộc tấn công của Ukraine.

Tác động lớn hơn nằm ở yếu tố rủi ro: gián đoạn tại nhà máy lọc dầu, cảng xuất khẩu và tuyến hàng hải có thể đổi hướng dòng chảy dầu thô và sản phẩm, làm tăng chi phí bảo hiểm, cước vận tải và mức độ bất định của nguồn cung. Reuters tính toán các quốc gia chịu ảnh hưởng bởi xung đột sản xuất khoảng 45 triệu thùng dầu mỗi ngày theo sản lượng năm 2025, tương đương hơn 43% nguồn cung toàn cầu. 33

Ngũ cốc là điểm dễ tổn thương nhất

Biển Đen đặc biệt quan trọng với Ukraine vì khoảng 90% xuất khẩu lúa mì, ngô và hạt hướng dương của nước này thường đi qua tuyến biển này. Nông nghiệp đóng góp gần 60% doanh thu xuất khẩu của Ukraine. 52

Sự gián đoạn diễn ra rất nhanh: xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine giảm 75% trong hai tuần đầu tháng 8, khi các đợt tấn công của Nga và trở ngại hàng hải hạn chế việc xếp hàng. 52 Những ước tính trong ngành trước đó cho rằng nếu các vụ tấn công kéo dài, khối lượng ngũ cốc xuất khẩu mỗi tháng có thể giảm tới một phần ba. 54

Nga cũng phải điều chỉnh tuyến thương mại. Các nhà xuất khẩu ngũ cốc Nga được cho là đã chuyển một phần lô hàng về hướng các cảng Baltic, sau khi UAV Ukraine tấn công ở Biển Đen và biển Azov làm gia tăng rủi ro trên các tuyến phía nam. 51

Nga và Ukraine đều là các nhà cung ứng lớn cho thị trường lương thực. Việc xuất khẩu của cả hai bên cùng bị xáo trộn đã góp phần đẩy giá hợp đồng lúa mì tương lai lên mức cao nhất trong ba năm, theo Bloomberg. 53

Cuộc cạnh tranh về nguồn thu và sức bền thời chiến

Nhìn rộng hơn, đây là chiến dịch gây sức ép qua lại lên năng lực kiếm ngoại tệ và duy trì hậu cần chiến tranh của mỗi bên. Ukraine cần cảng hoạt động để xuất khẩu nông sản, duy trì dòng tiền cho nền kinh tế. Nga phụ thuộc vào sản xuất năng lượng, xuất khẩu dầu và các tuyến vận tải biển đáng tin cậy.

Chưa bên nào có thể làm tê liệt hoàn toàn hệ thống thương mại của đối phương. Những gì đang diễn ra là sự gián đoạn lặp lại: tàu tạm dừng ghé cảng, hàng hóa tìm đường vòng, nhà máy lọc dầu ngừng rồi khôi phục, còn chi phí bảo hiểm, phòng thủ, sửa chữa và chậm trễ ngày một tích lũy. Vì thế, an ninh Biển Đen không chỉ là vấn đề của Nga và Ukraine, mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới thủy thủ, người mua ngũ cốc và thị trường năng lượng ở nhiều nơi trên thế giới. 63851