Sony bỏ đĩa PlayStation từ năm 2028: Cuộc chiến lớn hơn về quyền sở hữu và lựa chọn

Quyết định của Sony không còn được xem là một thay đổi trong cách phân phối game. Với nhiều người chơi, đây là dấu hiệu cho thấy PlayStation đang tiến tới một tương lai trong đó họ không còn thực sự “sở hữu” game theo nghĩa quen thuộc: không dễ bán lại, cho mượn, sưu tầm hay tiếp tục truy cập một tựa game nếu cửa hàng kỹ thuật số gỡ bỏ nó.

Ở chiều ngược lại, Sony cho rằng phần lớn người mua đã chuyển sang kỹ thuật số, còn đĩa vật lý ngày càng tốn kém và kém hiệu quả. Mâu thuẫn giữa hai cách nhìn này đã biến thành chiến dịch #PSBlackout, khẩu hiệu “No Disc No Buy” và một cuộc tranh luận rộng hơn về quyền lựa chọn của người tiêu dùng.

Sony thực sự đã công bố điều gì?

Từ tháng 1/2028, Sony sẽ ngừng sản xuất đĩa cho các game PlayStation mới. Những tựa game ra mắt sau thời điểm này vẫn được bán trên PlayStation Store và tại các cửa hàng bán lẻ, nhưng dưới dạng kỹ thuật số, chẳng hạn mã tải game thay vì đĩa trong hộp. Chính sách không áp dụng cho game đã phát hành hoặc đã được lên kế hoạch phát hành đĩa trước hạn chót.

Sony giải thích rằng người tiêu dùng và toàn ngành giải trí đang chuyển từ phương tiện vật lý sang kỹ thuật số. Về mặt kinh doanh, phát hành kỹ thuật số giúp công ty giảm chi phí ép đĩa, đóng gói, vận chuyển và quản lý hàng tồn. Đồng thời, Sony có thêm quyền kiểm soát đối với giá bán, chương trình khuyến mãi, dữ liệu người dùng và mối quan hệ trực tiếp với khách hàng.

Từ phản đối trên mạng đến lời kêu gọi tẩy chay

Khẩu hiệu “No Disc No Buy” ngắn gọn nhưng đánh trúng tâm lý của nhóm người chơi vẫn muốn mua game dưới dạng hộp. Thay vì chỉ ký kiến nghị hoặc tranh luận trên mạng xã hội, những người phản đối nhắm đến các sự kiện và kênh quảng bá lớn của PlayStation.

Theo các báo cáo, livestream State of Play dành cho Phantom Blade Zero ngày 17/8 bị phủ kín bởi bình luận yêu cầu Sony tiếp tục phát hành đĩa. Đây là một phần của làn sóng phản ứng đã xuất hiện dưới nhiều trailer và bài đăng trên các tài khoản PlayStation.

Chiến dịch #PSBlackout còn trực tiếp hơn. Những người tổ chức kêu gọi người chơi đăng xuất khỏi PSN, không chơi game trực tuyến và không mua hàng trên PlayStation Store trong khoảng thời gian từ ngày 23 đến 30/8.

Mục tiêu là biến sự tức giận thành những chỉ số mà Sony có thể đo lường, như số lượt đăng nhập, mức độ tương tác và doanh thu kỹ thuật số. Tuy nhiên, một đợt tẩy chay tự nguyện kéo dài một tuần rất khó tách khỏi những biến động kinh doanh thông thường. Nếu người chơi chỉ tạm dừng rồi quay lại mua game hoặc gia hạn thuê bao, tác động dài hạn có thể không đáng kể.

Vì sao chuyện chiếc đĩa lại chạm đến vấn đề “quyền sở hữu”?

Với nhiều game thủ, tranh luận này không chỉ liên quan đến chiếc đĩa hay cảm giác hoài niệm. Bản game vật lý có thể được bán lại, cho bạn bè mượn hoặc lưu giữ như một món đồ sưu tầm. Nó cũng tạo ra một lựa chọn khác khi game bị gỡ khỏi cửa hàng kỹ thuật số.

NPR lấy trường hợp Evil Dead làm ví dụ: sau khi game bị gỡ khỏi cửa hàng kỹ thuật số của Sony, người chơi không còn có thể mua bản kỹ thuật số nữa, khiến đĩa vật lý trở thành một trong những con đường còn lại để tiếp cận game.

Những người phản đối cũng gắn chính sách bỏ đĩa với sự bất mãn về việc đóng cửa studio, các dự án game dịch vụ trực tuyến không thành công và những thương hiệu PlayStation lâu năm bị bỏ ngỏ. Vì vậy, “No Disc No Buy” dần trở thành cách nói ngắn gọn cho một cuộc khủng hoảng niềm tin rộng hơn: một bộ phận người chơi cho rằng PlayStation đang thu hẹp lựa chọn của khách hàng nhưng chưa mang lại đủ giá trị độc đáo để bù đắp.

Dù vậy, cần phân biệt rõ giữa các mối bất mãn có liên quan và quan hệ nhân quả đã được chứng minh. Chưa có bằng chứng cho thấy việc Sony ngừng sản xuất đĩa là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các quyết định đóng cửa studio hay thay đổi danh mục game.

Dữ liệu doanh số đang đứng về phía Sony

Lập luận kinh tế của Sony được củng cố bởi xu hướng chung của thị trường. Theo các báo cáo về kết quả kinh doanh, tải xuống kỹ thuật số chiếm khoảng 82% số lượt mua game trọn bộ trên PlayStation trong giai đoạn được đề cập. Trong khi đó, nhà phân tích Mat Piscatella của Circana được dẫn lời rằng chỉ có bảy game PlayStation tại Mỹ bán được hơn 100.000 bản vật lý tính từ đầu năm.

Các con số này ủng hộ quan điểm rằng đĩa không còn là hình thức chủ đạo của thị trường đại chúng. Phát hành kỹ thuật số cũng giúp Sony tránh chi phí sản xuất và logistics, giảm nguy cơ tồn kho và kiểm soát chặt hơn cách game được bán.

Tuy nhiên, tỷ lệ kỹ thuật số tính trên toàn thị trường không có nghĩa mọi quốc gia, thể loại, tựa game hay nhóm khách hàng đều đã sẵn sàng cho mô hình không đĩa. Một nhóm thiểu số vẫn có thể mang lại doanh thu đáng kể, đặc biệt nếu họ tập trung vào các game bom tấn hoặc những thị trường còn chuộng bán lẻ.

Resident Evil Requiem cho thấy một mức trung bình toàn cầu có thể gây hiểu lầm

Số liệu của Resident Evil Requiem minh họa rõ sự khác biệt giữa các khu vực. Dữ liệu được cho là từ Ampere Analysis và được các trang game dẫn lại cho thấy bản vật lý chiếm 22% doanh số tại Mỹ, nhưng vượt 55% ở Pháp và đạt 51% tại Nhật Bản. Tỷ lệ này là 43% ở Australia và 40% tại Anh.

Những con số trên không phủ nhận xu hướng chuyển sang kỹ thuật số. Chúng chỉ cho thấy nhu cầu không đồng đều. Một lệnh cấm đĩa trên toàn cầu có thể tác động mạnh hơn đến một số khu vực và thể loại so với những gì tỷ lệ kỹ thuật số tổng thể của Sony thể hiện.

Đây là cơ sở kinh tế thuyết phục nhất cho một phương án thỏa hiệp. Sony có thể không cần duy trì đĩa cho mọi game, nhưng vẫn giữ các phiên bản vật lý giới hạn theo khu vực, bản cao cấp hoặc những tựa game có nhu cầu đặc biệt cao. Cách làm này có thể bảo vệ doanh thu và giảm tổn hại đến niềm tin của người chơi.

Lo ngại về bảo tồn game không đơn thuần là hoài niệm

Quan điểm về bảo tồn game cũng có cơ sở. Đĩa vật lý đôi khi cho phép người chơi tiếp cận một phiên bản game không còn được bán trên cửa hàng kỹ thuật số. Dù vậy, game hiện đại vẫn có thể phụ thuộc vào bản cập nhật, máy chủ trực tuyến hoặc các tính năng do máy chủ vận hành. Vì thế, sở hữu đĩa không tự động bảo đảm rằng mọi phần của game sẽ chơi được mãi mãi.

Ngược lại, việc nhiều game cần cập nhật cũng không khiến đĩa trở nên vô nghĩa. Nó mở ra những câu hỏi riêng: trong đĩa có chứa một phiên bản nền có thể chơi được hay không, game có thể bán lại hoặc cho mượn không, và người chơi sẽ làm gì nếu cửa hàng hoặc máy chủ bị đóng?

Tài liệu được xem xét trong bài chưa xác minh độc lập tuyên bố rằng 73% game vật lý được kiểm tra có thể hoạt động mà không cần tải xuống. Vì vậy, con số này không nên được coi là bằng chứng đã được xác lập. Kết luận chắc chắn hơn là: đĩa vật lý có thể giúp bảo toàn quyền truy cập trong một số trường hợp, nhưng bản thân nó không thể giải quyết toàn bộ bài toán bảo tồn game.

Sony thừa nhận phản ứng dữ dội nhưng vẫn giữ lộ trình

Giám đốc tài chính Sony Lin Tao cho biết công ty hiện chưa nhận thấy tác động kinh doanh từ tranh cãi và cũng không dự đoán việc chấm dứt đĩa sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực trong tương lai, bởi phần lớn doanh số nội dung đã đến từ kỹ thuật số.

Dù vậy, Sony cũng thừa nhận người chơi có sự gắn bó mạnh mẽ với game vật lý và nói rằng công ty sẽ tiến hành một cách thận trọng. “Thận trọng” có thể ám chỉ việc Sony còn cân nhắc cách triển khai, nhưng không đồng nghĩa công ty đang xem xét hủy bỏ định hướng bắt đầu từ tháng 1/2028.

#PSBlackout có thể buộc Sony đổi ý không?

Một phong trào phản đối có độ phủ lớn có thể ảnh hưởng đến cách Sony truyền thông, đàm phán với nhà bán lẻ và thiết kế quá trình chuyển đổi. Nhưng chỉ riêng phản ứng trên mạng khó đảo ngược chiến lược mà Sony cho rằng hiện không gây thiệt hại đáng kể cho hoạt động kinh doanh.

Áp lực sẽ có trọng lượng hơn nếu tạo ra bằng chứng kéo dài về:

• Doanh số đặt trước hoặc doanh số kỹ thuật số giảm ở những game bị ảnh hưởng
• Chi tiêu hoặc mức độ tương tác trên PlayStation Store suy giảm liên tục
• Các nhà bán lẻ không muốn phân phối sản phẩm chỉ có mã tải game
• Nhu cầu mua đĩa mạnh ở một số tựa game hoặc khu vực cụ thể
• Các nhà phát hành ưu tiên nền tảng hay phiên bản vẫn duy trì lựa chọn vật lý

Kịch bản dễ xảy ra nhất là một nhượng bộ có giới hạn thay vì đảo ngược hoàn toàn. Sony có thể duy trì bản vật lý cao cấp, đưa ra ngoại lệ theo khu vực, cải thiện hỗ trợ cài đặt ngoại tuyến, công bố cam kết rõ ràng hơn về bảo tồn game hoặc kéo dài thời gian chuyển đổi.

Kết luận: Sony có thể đổi cách làm, nhưng khó đổi hướng đi

Chính sách bỏ đĩa năm 2028 châm ngòi cho #PSBlackout vì nó biến những lo ngại lâu nay về sở hữu kỹ thuật số và bảo tồn game thành một thời hạn cụ thể. Làn sóng phản đối lan rộng hơn cộng đồng sưu tầm đĩa bởi nó đã trở thành biểu tượng cho sự bất mãn với các ưu tiên của PlayStation.

Lập luận kinh doanh của Sony là có thật: công ty cho biết phần lớn game trọn bộ đã được mua dưới dạng kỹ thuật số, trong khi các báo cáo doanh số cho thấy nhu cầu đĩa khá thấp ở một số thị trường lớn. Nhưng trường hợp Resident Evil Requiem cho thấy một lệnh cắt bỏ đồng loạt trên toàn cầu có thể bỏ qua những nhóm khách hàng vẫn còn giá trị, đặc biệt tại Pháp và Nhật Bản.

Ở thời điểm hiện tại, dữ liệu tổng thể nghiêng về phía Sony, còn phản ứng của người chơi củng cố lập luận rằng công ty nên linh hoạt hơn. #PSBlackout có khả năng thay đổi các chi tiết trong tương lai kỹ thuật số của PlayStation — nhưng khó làm đảo ngược thực tế rằng Sony đang tiến về hướng đó.