Kho dầu giúp Trung Quốc biến cú sốc Hormuz thành đòn bẩy, nhưng chưa thể tự chủ năng lượng

Cách Trung Quốc ứng phó với cú sốc nguồn cung đã làm thay đổi đường truyền của khủng hoảng dầu mỏ tới thị trường toàn cầu. Thay vì lao vào tranh mua từng chuyến dầu Trung Đông bị gián đoạn, Bắc Kinh giảm nhập khẩu, hạ công suất lọc dầu, hạn chế một phần xuất khẩu nhiên liệu và dựa vào tồn kho cùng các nhà cung cấp thay thế. Nhờ vậy, Trung Quốc trở thành một “người mua điều tiết” (swing buyer): chỉ riêng việc không mua cũng có thể giải phóng một phần dầu cho các nước nhập khẩu khác và kìm bớt áp lực tăng giá dầu thô. 116

Nhưng cần phân biệt rõ: Trung Quốc đang giảm mức độ phơi nhiễm trước rủi ro, chứ chưa xóa bỏ sự phụ thuộc. Kho dự trữ rất lớn nhưng khó đo chính xác, còn những nguồn cung thay thế từng giúp nước này vượt qua giai đoạn đầu của khủng hoảng ngày càng chịu sức ép từ lệnh trừng phạt, hạn chế vận tải và giá cao.

Kho dự trữ cho Bắc Kinh khoảng trống để ngừng tranh mua

Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) ước tính Trung Quốc sở hữu lượng dầu dự trữ chiến lược lớn nhất thế giới vào cuối năm 2025. Bắc Kinh không công bố đầy đủ tỷ trọng giữa dầu thuộc chính phủ, các doanh nghiệp nhà nước và kho thương mại. Vì vậy, các ước tính khoảng 1–1,4 tỷ thùng, tương đương khoảng 120 ngày nhập khẩu, nên được hiểu là số liệu phân tích chứ không phải tổng số chính thức đã được xác nhận. Để so sánh, Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ có 413 triệu thùng vào tháng 12/2025. 3040

Lớp đệm này cho phép các nhà máy lọc dầu và doanh nghiệp thương mại Trung Quốc giảm mua vào khi nguồn dầu Trung Đông trở nên khó tiếp cận. Từ tháng 4, nhập khẩu dầu của Trung Quốc trung bình khoảng 8 triệu thùng/ngày, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 11,5 triệu thùng/ngày trong 5 năm trước đó. Lượng dầu cập cảng trong tháng 7 phục hồi lên 8,41 triệu thùng/ngày nhưng vẫn thấp hơn đáng kể so với thông lệ trước đây. 61

Tác động không chỉ giới hạn trong phạm vi Trung Quốc. Việc nhà nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới cắt giảm mua vào đã giải phóng một phần các lô hàng cho những nước khác, đồng thời hấp thụ một phần cú sốc nguồn cung. Các nhà phân tích cho rằng mức giảm nhu cầu của Trung Quốc chiếm tỷ trọng không tương xứng trong quá trình cân bằng thị trường, qua đó giúp giá dầu toàn cầu không tăng cao hơn nữa. 11

Dù vậy, dữ liệu tồn kho cần được nhìn nhận thận trọng. Các báo cáo cho thấy Trung Quốc rút dầu khỏi kho trong tháng 5 và tháng 6, sau đó tồn kho tăng nhẹ trong tháng 7 vì lượng dầu đưa vào các nhà máy lọc dầu giảm còn mạnh hơn cả nhập khẩu. Điều này không đủ để xác định chính xác bao nhiêu dầu đến từ kho dự trữ chiến lược của nhà nước và bao nhiêu đến từ các bể chứa thương mại. 46

Chi phí được chuyển sang nhà máy lọc dầu và thị trường nhiên liệu

Cách ứng phó của Trung Quốc không khiến tình trạng thiếu dầu biến mất. Nó chuyển một phần gánh nặng từ thị trường dầu thô quốc tế sang hoạt động lọc dầu trong nước, sản xuất công nghiệp và thương mại nhiên liệu.

Các nhà máy lọc dầu giảm công suất khi nguồn dầu thô bị siết chặt, trong khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu sản phẩm lọc dầu để ưu tiên nguồn cung nội địa. Các biện pháp này làm giảm lượng xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay Trung Quốc cung cấp cho khách hàng trong khu vực. Xuất khẩu bắt đầu phục hồi khi các hạn chế được nới lỏng, nhưng lượng sản phẩm dầu xuất khẩu trong tháng 7 vẫn thấp hơn 12,9% so với cùng kỳ năm trước. 220

Nhận định thường được nhắc tới rằng xuất khẩu xăng giảm 93% chưa được các số liệu đáng tin cậy nhất trong hồ sơ này xác nhận; con số đó có thể chỉ áp dụng cho một giai đoạn hoặc một cách phân loại sản phẩm cụ thể. Bức tranh rộng hơn rõ ràng hơn: xuất khẩu sản phẩm lọc dầu gần như giảm một nửa từ tháng 2 đến tháng 4, trong khi công suất lọc dầu thấp hơn làm suy giảm khả năng cung cấp nhiên liệu cho phần còn lại của châu Á. 482

Nhu cầu trong nước cũng yếu đi. Sinopec cho biết trong nửa đầu năm, tiêu thụ xăng giảm 7,9%, dầu diesel giảm 12% và nhu cầu các sản phẩm hóa chất giảm 9,9% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy việc giảm mua dầu đắt đỏ vẫn đi kèm cái giá kinh tế, dù nó giúp Trung Quốc hạn chế chi phí nhập khẩu. 50

Điện hóa giúp cú sốc trở nên dễ hấp thụ hơn

Trung Quốc có vị thế tốt hơn để giảm tiêu thụ dầu so với một thập niên trước. Xe điện và giao thông công cộng đã làm giảm một phần nhu cầu xăng, trong khi giá nhiên liệu cao thúc đẩy người tiêu dùng tiết kiệm và chuyển đổi phương tiện. Các nhà phân tích cũng ghi nhận nhu cầu sạc xe điện tăng rõ rệt khi người dân rời bỏ xe động cơ đốt trong. 1554

Thay đổi mang tính cơ cấu này rất quan trọng: kho dự trữ dầu sẽ phát huy hiệu quả hơn khi một quốc gia có thể giảm tiêu thụ mà không làm tê liệt toàn bộ nền kinh tế. Chủ tịch Sinopec cho rằng nhu cầu dầu của Trung Quốc “rất có thể” đã đạt đỉnh vào năm 2025 nhờ điện hóa và phát triển năng lượng sạch. Tuy nhiên, đây mới là đánh giá của một lãnh đạo doanh nghiệp lớn, chưa phải bằng chứng chắc chắn rằng nhu cầu sẽ giảm vĩnh viễn. 47

Các số liệu hiện có cũng có giới hạn. Trung Quốc không công bố một thước đo duy nhất và hoàn toàn xác định về mức tiêu thụ dầu. Các nhà phân tích thường sử dụng khái niệm “nhu cầu biểu kiến”, được tính từ sản lượng lọc dầu và cán cân thương mại sản phẩm dầu. Hoạt động mua bán nhiên liệu không có giấy phép có thể khiến số liệu chính thức thấp hơn mức sử dụng thực tế. 53

Dầu Nga và Iran hỗ trợ, nhưng không thể thay thế hoàn toàn dầu vùng Vịnh

Khi rủi ro nguồn cung Trung Đông tăng lên, các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc tăng mua dầu thô Nga chịu lệnh trừng phạt, dù mức chiết khấu đã thu hẹp. Nguồn dầu này đem lại thêm sự linh hoạt, nhưng không thể thay thế hoàn toàn dầu vùng Vịnh và cũng đi kèm rủi ro riêng về vận tải, địa chính trị và trừng phạt. 22

Iran là một lối ra quan trọng hơn đối với các nhà máy lọc dầu Trung Quốc. Theo dữ liệu Kpler được Reuters dẫn lại, trong năm trước Trung Quốc nhập khoảng 1,4 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày. Tuy nhiên, sức ép từ Mỹ đã làm giảm lượng dầu Iran chào bán cho khách hàng Trung Quốc và đẩy giá lên cao, khiến nguồn cung này kém đáng tin cậy hơn trong vai trò bộ đệm khủng hoảng. 417

Đây là điểm yếu cốt lõi của chiến lược đa dạng hóa: nguồn cung thay thế có thể cải thiện vị thế mặc cả nhưng không tạo ra độc lập năng lượng. Nếu trừng phạt được siết chặt hoặc tuyến vận tải trở nên khó khăn hơn, Trung Quốc có thể phải lựa chọn giữa trả giá cao hơn, rút kho nhanh hơn hoặc tiếp tục cắt giảm hoạt động kinh tế trong nước.

Chiến lược này bền vững đến đâu?

Cách tiếp cận của Trung Quốc có thể duy trì trong ngắn hạn như một biện pháp quản lý khủng hoảng. Bắc Kinh có thể đồng thời sử dụng nhiều công cụ: giảm nhập khẩu, rút dầu từ kho thương mại, hạ công suất lọc dầu, hạn chế xuất khẩu nhiên liệu, chuyển sang dầu Nga và các nguồn cung không đi qua Hormuz, đồng thời tận dụng mức độ phụ thuộc dầu thấp hơn trong giao thông. Khả năng triển khai tất cả các biện pháp này cùng lúc giải thích vì sao Trung Quốc hấp thụ cú sốc ban đầu tốt hơn dự đoán của nhiều người.

Nhưng khi gián đoạn kéo dài, chiến lược sẽ ngày càng tốn kém và khó duy trì. Kho dự trữ cuối cùng vẫn phải được bổ sung. Công suất lọc dầu thấp không thể mãi đáp ứng nhu cầu vận tải, công nghiệp và hóa dầu. Hạn chế xuất khẩu giúp bảo vệ người dùng trong nước nhưng chuyển một phần thiếu hụt sang các khách hàng khu vực, đồng thời làm giảm doanh thu của ngành lọc dầu. Dầu Iran và Nga cũng không thể thay thế ổn định mọi thùng dầu bị mất từ vùng Vịnh.

Vì thế, Trung Quốc đã giành được quyền kiểm soát lớn hơn đối với thời điểm và quy mô mua dầu—một đòn bẩy địa chính trị thực sự. Nhưng sự khác biệt vẫn rất quan trọng: kho dự trữ có thể mua thêm thời gian, còn nhu cầu giảm có thể kéo dài thời gian đó; cả hai đều không thể khiến một cuộc cắt nguồn cung kéo dài ở Trung Đông trở nên vô hại.

Lợi thế dầu mỏ của Trung Quốc nên được hiểu là một cây cầu bắc qua khủng hoảng, không phải lối thoát vĩnh viễn khỏi sự mong manh của thị trường dầu.