Điện mặt trời Trung Quốc vượt than đá về công suất: Cột mốc 1.286 GW thực sự nói lên điều gì?

Cuối tháng 7/2026, tổng công suất điện mặt trời quang điện (PV) lắp đặt của Trung Quốc đạt 1,286 tỷ kW, tương đương 1.286 GW. Con số này lần đầu nhỉnh hơn công suất điện than là 1,285 tỷ kW, đưa PV thành nguồn điện lớn nhất nước này xét theo công suất lắp đặt. Điện mặt trời chiếm hơn 30% tổng công suất phát điện của Trung Quốc. 25

Đây là một dấu mốc rất lớn trong hệ thống điện lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng điện mặt trời đã trở thành nguồn tạo ra nhiều điện nhất, hay là nguồn cung điện ổn định chủ đạo của Trung Quốc. Bước chuyển tiếp tiếp theo không chỉ là lắp thêm tấm pin, mà là đưa điện năng tạo ra đến đúng nơi, đúng thời điểm lưới điện cần.

Vì sao điện mặt trời vượt điện than?

Cột mốc này đến từ tốc độ triển khai ở quy mô cực lớn, gồm cả các nhà máy PV tập trung và hệ thống phân tán. Trong 1.286 GW điện mặt trời nói trên, 704 GW là điện mặt trời quy mô lớn và 582 GW là điện mặt trời phân tán. 22

Tốc độ bổ sung công suất là yếu tố then chốt. Trong bảy tháng đầu năm 2026, Trung Quốc đưa thêm 86,15 GW điện mặt trời và 47,07 GW điện gió vào vận hành; tổng cộng gần 70% toàn bộ công suất phát điện tăng thêm trong giai đoạn này. 36 Cuối tháng 6, điện mặt trời và điện than thực tế đã gần như ngang nhau, lần lượt khoảng 1,274 tỷ kW và 1,275 tỷ kW. 34

Đà xây dựng trong nước cũng củng cố vị thế dẫn đầu PV toàn cầu của Trung Quốc. Theo đánh giá mới nhất của IEA PVPS, Trung Quốc đóng góp khoảng 60% công suất PV bổ sung hằng năm trên thế giới và vẫn là thị trường lớn nhất về công suất tích lũy. 49 Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính Trung Quốc nắm khoảng 85% năng lực sản xuất của chuỗi cung ứng điện mặt trời toàn cầu, trong đó tỷ trọng ở khâu wafer đặc biệt lớn. 54

Quy mô này tạo cho các nhà sản xuất Trung Quốc lợi thế về thị trường nội địa và sản xuất hàng loạt. Song nó cũng đồng nghĩa ngành phụ thuộc vào chuỗi cung ứng tập trung và phải đối mặt với môi trường cạnh tranh sản xuất toàn cầu rất khốc liệt. 54

Công suất lắp đặt không đồng nghĩa sản lượng điện hay độ tin cậy

Công suất lắp đặt là công suất danh định tối đa một nhà máy có thể phát trong điều kiện phù hợp. Chỉ số này không cho biết nhà máy tạo ra bao nhiêu điện trong cả năm, cũng không cho biết liệu nó có sẵn sàng phát điện vào lúc nhu cầu của hệ thống lên đỉnh hay không.

Điện mặt trời phụ thuộc vào ánh sáng ban ngày, thời tiết, mùa và vị trí; ban đêm, sản lượng bằng 0. Trong khi đó, các nhà máy than nói chung có thể vận hành khi được điều độ, dù vẫn chịu các ràng buộc về nhiên liệu, bảo dưỡng và kỹ thuật. Vì vậy, 1 GW điện mặt trời và 1 GW điện than không đem lại cùng mức độ cung ứng có thể kiểm soát hay bảo đảm.

Khác biệt này thể hiện rõ trong số liệu phát điện. Nửa đầu năm 2026, điện gió và điện mặt trời cộng lại đáp ứng 24,6% lượng điện tiêu thụ, trong khi điện than chiếm 49,7% tổng sản lượng điện. Dù vậy, đây là lần đầu tiên tỷ trọng phát điện của than trong nửa đầu năm giảm xuống dưới 50%. 3534

Vì thế, với người lập quy hoạch điện, câu hỏi không chỉ là có bao nhiêu GW đã được lắp đặt, mà còn là:

• điện mặt trời tạo ra bao nhiêu điện và có thể truyền đến các trung tâm phụ tải hay không;
• nguồn này đóng góp được bao nhiêu vào các đỉnh phụ tải buổi tối, mùa hè và mùa đông;
• mức cắt giảm công suất, năng lực lưu trữ và truyền tải ra sao;
• gió và mặt trời có thể cung cấp bao nhiêu công suất tin cậy khi hệ thống điện chịu áp lực.

Kế hoạch phát triển năng lượng tái tạo của Trung Quốc đã lần đầu đưa các tiêu chí thay thế đáng tin cậy và khả năng đáp ứng công suất đỉnh vào hệ thống mục tiêu. Mục tiêu đến năm 2030 là giá trị công suất tin cậy bình quân của điện gió và điện mặt trời đạt 8%; đồng thời, hai nguồn này cung cấp 20% điện năng trong các giờ cao điểm buổi tối vào mùa hè và mùa đông. 2

Than chuyển từ chạy nền sang linh hoạt và bảo đảm an ninh cung ứng

Việc điện mặt trời vượt than về công suất không có nghĩa Trung Quốc có thể sớm cho nghỉ hưu hàng loạt nhà máy than. Các thông tin về Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 vẫn xác định than, dầu và khí đốt là các nguồn dự phòng bảo đảm an ninh cung ứng, dù nguồn phi hóa thạch được định hướng trở thành nguồn phát điện chủ lực. 4

Vai trò của than theo đó được thay đổi: thay vì chủ yếu chạy nền liên tục, các tổ máy than có thể ngày càng cần thiết trong những lúc gió và mặt trời suy giảm, đỉnh phụ tải buổi tối, thời tiết cực đoan hay các cú sốc cung ứng khác. Phân tích về kế hoạch này mô tả điện than sẽ chuyển dần sang vai trò hỗ trợ công suất và cung cấp tính linh hoạt cho hệ thống. 7

Đây là quá trình vận hành không đơn giản. Hệ thống có tỷ trọng nguồn biến đổi cao cần nhiều hơn các nhà máy nhiệt điện linh hoạt: còn cần lưới điện liên vùng mạnh hơn, lưu trữ, điều chỉnh phụ tải theo tín hiệu hệ thống, điều độ tốt hơn và cơ chế thị trường định giá được cả điện năng lẫn độ tin cậy.

Các mục tiêu đến năm 2030 trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 15

Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc bao phủ giai đoạn 2026-2030. Hướng đi khá rõ: xây dựng hệ thống điện trong đó nguồn phi hóa thạch vừa chiếm tỷ trọng phát điện lớn hơn, vừa đóng góp đáng kể hơn vào độ tin cậy cung ứng.

Các mục tiêu và cam kết đầu tư chính gồm:

• Năng lượng phi hóa thạch: đạt 25% tổng tiêu thụ năng lượng và 50% tổng sản lượng điện vào năm 2030. 11
• Điện gió và điện mặt trời: vượt 50% tổng công suất phát điện lắp đặt vào năm 2030. 11
• Quy mô tái tạo: tổng công suất điện tái tạo dự kiến đạt khoảng 3,5 tỷ kW; công suất gió và mặt trời cộng lại vượt 2,8 tỷ kW. 39
• Đầu tư lưới điện: Tập đoàn Lưới điện Quốc gia Trung Quốc dự kiến đầu tư tới 4 nghìn tỷ nhân dân tệ vào tài sản cố định trong giai đoạn 2026-2030, cao hơn 40% so với chu kỳ 5 năm trước. 14
• Đấu nối và truyền tải: đơn vị này cho biết sẽ đấu nối bình quân 200 GW điện gió và điện mặt trời mới mỗi năm đến 2030, đồng thời tăng cường truyền tải đường dài và tính linh hoạt của lưới. 1

Ý nghĩa thực sự của cột mốc 1.286 GW

Việc vượt mốc 1.286 GW cho thấy cơ cấu công suất lắp đặt của ngành điện Trung Quốc đang đổi thay với tốc độ chưa từng có. Nó củng cố vai trò trung tâm của Trung Quốc trong thị trường điện mặt trời toàn cầu và mở rộng tiềm năng tăng trưởng điện ít phát thải carbon.

Nhưng thước đo quyết định không phải là việc PV giữ khoảng cách hơn than vài GW về công suất danh định. Điều quan trọng là Trung Quốc có thể biến đội ngũ điện mặt trời khổng lồ thành nguồn điện đáng tin cậy, có thể truyền tải và sử dụng đúng lúc hay không — nhờ lưới điện, lưu trữ, đường dây truyền tải và phụ tải linh hoạt — trong khi giảm dần sản lượng điện than nhưng vẫn duy trì an ninh cung ứng. Việc Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 nhấn mạnh hơn về đóng góp tin cậy của năng lượng tái tạo cho thấy đây đã là thách thức trọng tâm của các nhà hoạch định chính sách. 239