Vì sao kịch bản “tồi tệ nhất” SSP5‑8.5 bị loại bỏ — và các mô hình CMIP7 dự báo gì về khí hậu đến năm 2100

Các nhà khoa học khí hậu đang cập nhật bộ kịch bản dùng trong các mô hình khí hậu toàn cầu cho CMIP7 (Coupled Model Intercomparison Project – giai đoạn 7), nền tảng khoa học cho Báo cáo Đánh giá lần thứ 7 của IPCC (AR7).

Điểm thay đổi đáng chú ý nhất: bộ kịch bản mới thu hẹp phạm vi các tương lai được mô phỏng, tập trung vào những đường phát thải được xem là có khả năng xảy ra hơn trong thực tế, đồng thời loại bỏ kịch bản phát thải cực đoan SSP5‑8.5 từng được gọi là “trường hợp tồi tệ nhất”.

Điều đó không có nghĩa rủi ro khí hậu đã biến mất. Dựa trên chính sách hiện nay, nhiều đánh giá vẫn cho thấy thế giới có thể ấm lên khoảng vùng trên 2°C vào cuối thế kỷ, với phạm vi ước tính rộng hơn khoảng 2,2°C đến 3,5°C vào năm 2100.

CMIP7 thay đổi cách xây dựng kịch bản khí hậu

Các kịch bản cho mô hình khí hậu được thiết kế trong chương trình Scenario Model Intercomparison Project (ScenarioMIP). Khung kịch bản mới cho CMIP7 được công bố năm 2026 và sẽ được dùng trong các mô hình thế hệ tiếp theo.

Một số thay đổi quan trọng gồm:

Tập trung vào các tương lai có khả năng xảy ra
Thay vì bao phủ cả những kịch bản cực đoan ít khả năng, bộ kịch bản mới ưu tiên các đường phát thải được đánh giá là “có xác suất không nhỏ xảy ra” dựa trên xu hướng công nghệ và chính sách hiện nay.

Mô phỏng dựa trên phát thải
Phần lớn mô hình CMIP7 sẽ chạy ở chế độ emissions‑driven, nghĩa là mô hình trực tiếp mô phỏng cách lượng phát thải biến thành nồng độ khí nhà kính trong khí quyển. Cách này giúp phản ánh tốt hơn các bất định trong chu trình carbon và phản ứng của hệ Trái Đất.

Tăng cường nghiên cứu các kịch bản “vượt ngưỡng rồi giảm”
Nhiều kịch bản mới giả định nồng độ khí nhà kính đạt đỉnh rồi giảm trong thế kỷ này, cho phép nghiên cứu hiện tượng nhiệt độ vượt mục tiêu tạm thời rồi hạ xuống nhờ cắt giảm khí thải sâu và công nghệ loại bỏ CO₂.

Vì sao kịch bản SSP5‑8.5 bị loại bỏ

Trong hơn một thập kỷ, SSP5‑8.5 là kịch bản phát thải cao nhất trong các mô hình khí hậu. Nó giả định việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch tăng rất mạnh, khiến mức “bức xạ cưỡng bức” đạt 8,5 W/m² vào năm 2100.

Tuy nhiên trong quá trình thiết kế CMIP7, các nhà nghiên cứu kết luận rằng mức phát thải như vậy “đã trở nên không còn khả thi” làm kịch bản trung tâm cho nghiên cứu khí hậu.

Một số lý do chính:

• Xu hướng phát thải và chính sách thực tế cho thấy tăng trưởng khí thải chậm hơn so với giả định cực đoan của SSP5‑8.5.
• Sự mở rộng nhanh của năng lượng sạch khiến việc quay lại hệ thống năng lượng phụ thuộc nặng vào than đá trở nên ít phù hợp với thực tế.
• Các nhà thiết kế kịch bản muốn tập trung vào các tương lai có xác suất đáng kể xảy ra, thay vì các trường hợp rất ít khả năng.

Kịch bản phát thải cao vẫn tồn tại trong CMIP7, nhưng dự kiến mức cưỡng bức thấp hơn SSP5‑8.5, dù vẫn mô tả các điều kiện bất lợi như tăng dân số mạnh hoặc tiến bộ công nghệ chậm.

Vì sao mục tiêu 1,5°C gần như không thể đạt nếu không vượt ngưỡng

Thỏa thuận Paris đặt mục tiêu giữ mức nóng lên toàn cầu dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Tuy nhiên nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy việc duy trì dưới mức này trong toàn bộ thế kỷ gần như không còn khả thi theo các lộ trình thực tế.

Do đó, các kịch bản CMIP7 chú trọng nghiên cứu “overshoot” – vượt ngưỡng tạm thời: nhiệt độ toàn cầu vượt 1,5°C trong vài thập kỷ rồi giảm xuống sau đó nhờ:

• cắt giảm phát thải sâu
• mở rộng công nghệ loại bỏ CO₂ khỏi khí quyển

IPCC cho biết nếu chỉ xét các chính sách đã được triển khai đến năm 2020, thế giới có thể đạt mức nóng lên trung vị khoảng 2,2°C–3,5°C vào năm 2100.

Điều này cho thấy khoảng cách lớn giữa mục tiêu Paris và quỹ đạo phát thải hiện nay.

Chính sách hiện nay cho thấy thế giới có thể ấm lên bao nhiêu

Các phân tích độc lập về chính sách toàn cầu cũng đưa ra kết quả tương tự.

Theo tổ chức nghiên cứu Climate Action Tracker, nếu chỉ dựa vào các chính sách hiện hành, nhiệt độ trung bình toàn cầu có thể tăng khoảng 2,6°C–2,8°C vào năm 2100.

Những con số này phù hợp với phạm vi rộng hơn mà IPCC đánh giá (2,2°C–3,5°C), cho thấy ngay cả trong các kịch bản “không tệ nhất”, mức nóng lên vẫn vượt xa mục tiêu Paris.

Vai trò của năng lượng sạch

Dù triển vọng còn nhiều thách thức, quỹ đạo khí hậu vẫn có thể thay đổi đáng kể nếu quá trình chuyển dịch năng lượng tăng tốc.

Climate Action Tracker ước tính ba hành động lớn có thể giảm khoảng 0,9°C mức nóng lên dự báo trong thế kỷ này:

• tăng gấp ba công suất năng lượng tái tạo toàn cầu
• tăng gấp đôi tốc độ cải thiện hiệu quả năng lượng
• cắt giảm mạnh khí methane

Nếu thực hiện đầy đủ, các bước này có thể đưa dự báo từ khoảng 2,6°C xuống gần 1,7°C, giúp giữ mức nóng lên dưới 2°C.

Bức tranh tổng thể

Việc cập nhật kịch bản CMIP7 không phải là dấu hiệu cho thấy biến đổi khí hậu ít nghiêm trọng hơn. Thay vào đó, nó phản ánh sự điều chỉnh phương pháp khoa học: từ các kịch bản cực đoan sang các tương lai được đánh giá là thực tế hơn.

Tổng hợp lại, nhiều nhà khoa học hiện nhìn nhận tương lai khí hậu theo hướng sau:

• Kịch bản phát thải cực đoan như SSP5‑8.5 ngày càng được xem là ít khả năng xảy ra.
• Chính sách hiện nay vẫn dẫn tới mức nóng lên khoảng vùng trên 2°C vào năm 2100.
• Giữ nhiệt độ gần 1,5°C nhiều khả năng cần vượt ngưỡng tạm thời rồi giảm xuống nhờ cắt giảm phát thải và loại bỏ CO₂.
• Tăng tốc năng lượng sạch và giảm methane vẫn có thể giảm đáng kể mức nóng lên cuối cùng.

Nói cách khác, tương lai khí hậu vẫn chưa được quyết định hoàn toàn — các chính sách và công nghệ trong vài thập kỷ tới sẽ quyết định thế giới dừng lại gần 2°C hay trượt xa hơn trong thế kỷ này.