Mỹ không kích Iran giữa lúc đàm phán hòa bình, thỏa thuận Hormuz bên bờ vực sụp đổ

Đòn không kích làm rung chuyển tiến trình ngoại giao mong manh

Thời điểm diễn ra các cuộc không kích là một đòn giáng mạnh vào tiến trình ngoại giao. Al-Monitor đưa tin rằng các vụ tấn công đã gây nguy hiểm cho lệnh ngừng bắn mong manh và làm dấy lên nghi ngờ mới về một thỏa thuận nhằm chấm dứt chiến tranh Trung Đông. Giá dầu biến động sau hành động quân sự, phản ánh sự lo lắng của thị trường rằng một thỏa thuận tái mở cửa tuyến đường thủy chiến lược có thể sụp đổ .

Bối cảnh cho các cuộc không kích là một thỏa thuận mà chính Tổng thống Donald Trump vào thứ Bảy, ngày 23 tháng 5, đã nói là "đã được đàm phán phần lớn" . Việc các hành động thù địch tái diễn ngay khi các nhà đàm phán đặt chân đến Qatar đã làm xói mòn lòng tin một cách nguy hiểm, một thành phần thiết yếu để hoàn tất thỏa thuận.

Bất chấp căng thẳng quân sự leo thang, các nỗ lực ngoại giao không dừng lại. Ngoại trưởng Marco Rubio thừa nhận các cuộc đàm phán ở Qatar vẫn tiếp tục, tuyên bố: "Hôm nay đã có một số cuộc đàm phán diễn ra ở Qatar, vậy nên chúng ta hãy chờ xem liệu chúng tôi có thể đưa nó trở lại đúng hướng hay không" .

Bên trong Dự thảo MOU: Thỏa thuận này sẽ làm được gì

Thỏa thuận được đề xuất, do Axios và các hãng tin khác đưa tin dựa trên trích dẫn một Biên bản ghi nhớ (MOU) dự thảo từ các quan chức Mỹ, phác thảo một khuôn khổ 60 ngày theo từng giai đoạn để giảm leo thang cuộc chiến kéo dài ba tháng . Các thành phần cốt lõi sẽ diễn ra theo trình tự sau:

Những gì Iran sẽ làm:

• Tái mở cửa eo biển Hormuz: Eo biển sẽ được mở mà không thu phí cho vận tải thương mại. Iran đồng ý dọn sạch thủy lôi mà họ đã triển khai để cho phép tàu thuyền qua lại tự do .
• Cam kết tạm dừng hạt nhân: Trong thời gian 60 ngày, Iran sẽ tạm dừng làm giàu uranium .
• Đàm phán về các hạn chế hạt nhân: Dự thảo bao gồm cam kết của Iran về việc đàm phán các hạn chế đối với chương trình hạt nhân của mình, bao gồm cả việc từ bỏ kho dự trữ uranium đã làm giàu, mặc dù các chi tiết cụ thể về cách thức và thời điểm thực hiện sẽ được lùi lại ở giai đoạn sau .

Những gì Mỹ sẽ làm để đổi lại:

• Gia hạn lệnh ngừng bắn: Thời hạn ban đầu của thỏa thuận là lệnh ngừng bắn 60 ngày, với khả năng gia hạn .
• Dỡ bỏ phong tỏa hải quân: Lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran sẽ được dỡ bỏ, một yêu cầu then chốt của Iran .
• Cho phép bán dầu và nới lỏng trừng phạt: Iran sẽ có thể tự do bán dầu trở lại, và Mỹ sẽ ban hành các miễn trừ trừng phạt. Thỏa thuận cũng liên quan đến việc giải phóng hàng tỷ đô la tiền quỹ bị đóng băng của Iran, một báo cáo cho biết con số đó là 25 tỷ đô la Mỹ .
• Khôi phục lưu lượng vận tải biển: Trong vòng 30 ngày kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực, số lượng tàu qua lại eo biển Hormuz sẽ trở lại mức trước chiến tranh .

Những điểm vướng mắc chính

Mặc dù khuôn khổ có vẻ đơn giản trên giấy tờ, một số điểm quan trọng vẫn chưa được giải quyết và đang là chủ đề của các cuộc đàm phán căng thẳng:

• Số phận của Uranium đã làm giàu: Mỹ nhấn mạnh Iran phải từ bỏ hoàn toàn kho dự trữ uranium đã làm giàu. Dự thảo MOU bao gồm một cam kết từ Iran để làm điều đó, nhưng hai quan chức Mỹ nói với Irish Times rằng các chi tiết cụ thể sẽ "được chốt sau" . Sự mơ hồ này là một nguồn gây tranh cãi lớn.
• Trình tự thực hiện: Đề xuất trước đó của Iran vào tháng Tư đã tìm cách tách rời các vấn đề, nhằm mục đích mở lại eo biển và chấm dứt chiến tranh trước trong khi hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân sang giai đoạn sau . Dự thảo hiện tại gộp các yếu tố này lại với nhau, nhưng trình tự giữa việc nới lỏng trừng phạt và giải giáp vũ khí — điều mà một nguồn tin mô tả là khuôn khổ "giảm nhẹ để đổi lấy hành động" — vẫn là điểm vướng mắc trung tâm . Liệu dầu Iran có được lưu thông trở lại trước khi nước này chuyển uranium ra khỏi đất nước hay không?
• Cơ chế xác minh và tiến trình thời gian: MOU được cho là thiếu các cơ chế và thời hạn xác định để xác minh việc loại bỏ kho uranium và việc dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân .
• Mối lo ngại về chủ quyền: Iran đã công khai nhấn mạnh rằng họ sẽ "thực thi chủ quyền của mình đối với eo biển Hormuz" trong bất kỳ thỏa thuận tái mở cửa nào, một tín hiệu cho thấy sự nhạy cảm chính trị về việc kiểm soát tuyến đường thủy này vượt ra ngoài chức năng kinh tế của nó .

Kết luận: Thỏa thuận bên bờ vực

Biên bản ghi nhớ gần như đã hoàn tất giờ đây đang ở thế cân bằng bấp bênh. Lòng tin cần thiết để thu hẹp những khoảng cách còn lại về uranium, trình tự và cơ chế xác minh đã bị xói mòn một cách nguy hiểm bởi các cuộc không kích hôm thứ Hai. Trong khi các kênh ngoại giao vẫn mở và các quan chức chủ chốt khẳng định một thỏa thuận vẫn có thể đạt được, cú sốc quân sự đã khiến một cuộc đàm phán phức tạp và mong manh càng thêm bất ổn .