Đòn tập kích Houthi đặt Hiệp định Phòng thủ Makkah vào phép thử đầu tiên

Các đợt tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái của lực lượng Houthi vào miền nam Saudi Arabia đã tạo ra phép thử thực tế nghiêm trọng đầu tiên đối với Hiệp định Phòng thủ Chung Makkah. Thỏa thuận được Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ ký ngày 7/8, với cam kết cốt lõi rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một bên sẽ được coi là tấn công nhằm vào cả ba. Tuy vậy, tuyên bố công khai không nêu rõ mỗi nước phải cung cấp dạng hỗ trợ quân sự nào, cũng không nói phản ứng nào sẽ diễn ra tự động. 1921

Giới chức Saudi Arabia nói các vụ tấn công đã đánh trúng những địa điểm dân sự và kinh tế tại Abha, Khamis Mushait, Jazan và Najran; khiến 73 dân thường bị thương, gây cháy tại các cơ sở năng lượng và buộc một số hoạt động phải tạm ngừng. 114 Houthi tuyên bố họ nhắm vào Sân bay Quốc tế Abha, Căn cứ Không quân King Khalid và các cơ sở liên quan đến Aramco tại Abha và Jizan. Đây là các mục tiêu do Houthi nêu trong những thông tin hiện có. 1213

Vì sao đây là phép thử đối với hiệp định?

Đây là đòn tấn công trên lãnh thổ Saudi Arabia — đúng loại tình huống mà ngôn ngữ phòng thủ tập thể của thỏa thuận hướng tới. Phía Saudi Arabia gọi vụ việc là một “sự leo thang nguy hiểm”, còn Ngoại trưởng Faisal bin Farhan nói vương quốc sẽ không ngần ngại tự vệ. 16

Câu hỏi thực tế không phải là hiệp định có liên quan hay không, mà là Saudi Arabia có thể chuyển cam kết chính trị này thành hỗ trợ nhanh chóng và hữu ích từ Pakistan cùng Thổ Nhĩ Kỳ hay không, trong khi vẫn tránh biến phản ứng phòng thủ thành một cuộc chiến Yemen rộng lớn hơn.

Các tài liệu được cung cấp không ghi nhận việc kích hoạt chính thức hiệp định hoặc huy động lực lượng ba bên. Điều đó không khiến thỏa thuận mất ý nghĩa; nó cho thấy phản ứng ban đầu có thể vẫn ở dưới ngưỡng của một chiến dịch quân sự chung được công khai.

Cam kết thực sự của Hiệp định Makkah là gì?

Tuyên bố chung nêu rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ nước nào trong ba nước sẽ được coi là tấn công vào tất cả, đồng thời mô tả thỏa thuận là công cụ tăng cường năng lực răn đe tập thể. 192040 Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan nhận định nguyên tắc này về mặt kỹ thuật tương tự Điều 5 của NATO. 22

So sánh này hữu ích, nhưng chưa đầy đủ.

Điều 5 NATO cũng là một cam kết phòng thủ tập thể, chứ không phải mệnh lệnh được viết sẵn buộc mọi đồng minh phải triển khai cùng một chiến dịch. Hiệp định Makkah tương tự ở chỗ khẳng định trách nhiệm chính trị chung khi một thành viên bị tấn công. Tuy nhiên, Reuters cho biết tuyên bố về hiệp định không đưa ra chi tiết về các cam kết hay nghĩa vụ quốc phòng. 21

Vì vậy, hồ sơ công khai không cho thấy một phản ứng cố định như điều quân tự động, không kích chung hoặc bắt buộc tiến hành hoạt động vượt ra ngoài lãnh thổ Saudi Arabia. Dựa trên các điều khoản đã công bố, đây phù hợp hơn với một cam kết răn đe mạnh mẽ, còn cách triển khai sẽ phụ thuộc vào tham vấn và quyết định của từng nước.

Liên minh mới vẫn đang xây dựng cơ chế vận hành

Yếu tố thời điểm đặc biệt quan trọng. Sau khi ký hiệp định đầu tháng 8, Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ công bố kế hoạch tập hợp các bộ trưởng cấp cao, tổ chức tập trận chung và tăng cường hợp tác công nghiệp quốc phòng. 17 Cuộc họp ủy ban đầu tiên diễn ra cuối tháng đó, cho thấy các bên vẫn đang thiết lập cơ chế điều phối chính trị và quân sự. 1837

Những bước này có thể cải thiện khả năng phối hợp và lập kế hoạch khủng hoảng theo thời gian. Song chúng cũng là lý do không thể mặc định liên minh này vận hành ngay như một bộ chỉ huy quân sự tích hợp, đã trưởng thành. Thông tin công khai không cho thấy cơ chế kích hoạt được công bố, lực lượng đa quốc gia thường trực hay phân công trách nhiệm chi tiết.

Một phản ứng đồng minh có kiểm soát có thể gồm những gì?

Cách diễn đạt rộng của hiệp định để ngỏ khả năng hỗ trợ có ý nghĩa mà không mặc nhiên mở rộng xung đột. Trong một cuộc khủng hoảng xoay quanh nguy cơ tên lửa, máy bay không người lái và an ninh hạ tầng, các hình thức hỗ trợ khả dĩ nhất là phối hợp phòng không - phòng thủ tên lửa, chia sẻ tình báo, huấn luyện, hậu cần, hỗ trợ trang bị và phối hợp ngoại giao.

Các biện pháp này phù hợp với mục tiêu răn đe của hiệp định và kế hoạch phối hợp quốc phòng của ba chính phủ. 1719 Chúng cũng có thể thể hiện sự đoàn kết mà không buộc Pakistan hoặc Thổ Nhĩ Kỳ tham gia một chiến dịch tấn công kéo dài tại Yemen.

Các thông tin được rà soát không xác minh độc lập quy mô hoặc thành phần chính xác của bất kỳ lực lượng Pakistan nào đang hiện diện tại Saudi Arabia. Vì thế, những con số như vậy không nên được coi là bằng chứng cho một cam kết hành động tấn công của Islamabad.

Rủi ro từ Yemen và Bab al-Mandab

Các cuộc tấn công diễn ra giữa lúc giao tranh ở Yemen bùng phát trở lại. Truyền thông cũng đưa tin về chiến dịch của Houthi hướng tới khu vực Bab al-Mandab — eo biển chiến lược nối Biển Đỏ với Vịnh Aden — và các đợt không kích sau đó được cho là của liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu tại Marib. 710

Bối cảnh này làm mức độ rủi ro tăng lên. Về mặt chính trị, bảo vệ lãnh thổ Saudi Arabia có thể tách biệt với một can thiệp rộng hơn vào Yemen; nhưng khi xung đột đang hoạt động, nguy cơ leo thang rõ ràng cao hơn.

Với Riyadh, mục tiêu chiến lược có thể là khôi phục sức răn đe và bảo vệ hạ tầng dân sự, năng lượng. Với Islamabad và Ankara, thách thức là làm cho hiệp định mới trở nên đáng tin cậy bằng hỗ trợ kịp thời, dễ nhận thấy, đồng thời vẫn kiểm soát quy mô và phạm vi can dự.

Kết luận

Các đòn tập kích đang thử thách uy tín của Hiệp định Makkah nhiều hơn là câu chữ pháp lý của nó. Điều khoản “tấn công một là tấn công tất cả” tạo cho Saudi Arabia cơ sở mạnh để đề nghị đồng minh hỗ trợ; thiệt hại về con người và kinh tế cũng khiến bài toán răn đe trở nên cấp bách. 119

Nhưng thỏa thuận công khai không thiết lập một kế hoạch chiến tranh ba bên tự động. Cho đến khi các cơ chế điều phối mới được hoàn thiện và các thành viên xác định rõ cách hành động trong khủng hoảng, thước đo quan trọng nhất sẽ là liệu hiệp định có tạo ra hỗ trợ phòng thủ nhanh chóng hay không — chứ không phải liệu nó có khởi động một chiến dịch quân sự tập thể chính thức hay không. 1721