Từ đàm phán đổ vỡ đến khẩu chiến: Vì sao Mỹ và Canada lao vào cuộc chiến thuế quan?

Việc đàm phán thương mại Mỹ-Canada đổ vỡ không dừng lại ở một cuộc mặc cả về mức thuế. Trong thời gian ngắn, tranh chấp đã mở rộng sang các vấn đề nhạy cảm hơn: chủ quyền Canada, chính sách công nghiệp và bản sắc quốc gia.

Sau đó, căng thẳng chính sách biến thành màn đấu khẩu trực tiếp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ hiến tỉnh Ontario Doug Ford. Các đòn áp thuế và đe dọa trả đũa tiếp tục đẩy hai nước vào một vòng xoáy khó tháo gỡ.

Vì sao đàm phán đổ vỡ?

Giới chức Canada và Mỹ đưa ra hai cách giải thích hoàn toàn khác nhau về những giờ cuối của cuộc đàm phán.

Thủ tướng Mark Carney cho biết Mỹ đã đưa thêm những thay đổi mà Canada không thể chấp nhận vào phút chót. Theo ông, các đề xuất này liên quan đến cách tính phần linh kiện Canada trong ô tô, khả năng Ottawa ký các thỏa thuận thương mại mới với những nước khác, cũng như các biện pháp bảo vệ ngôn ngữ và văn hóa Canada. Carney xem đây là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự quyết và chủ quyền của Canada. 68334243

Ở phía ngược lại, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói Canada đã đưa ra các yêu cầu “vô lý” vào phút cuối. Ông cũng cáo buộc Ottawa duy trì những rào cản bất công với nhà sản xuất Mỹ và cho rằng Canada có thể trở thành “cửa sau” để hàng hóa Trung Quốc đi vào thị trường Bắc Mỹ. 182022

Các thông tin hiện có cho thấy rõ hai cách tường thuật đối lập, nhưng chưa đủ để độc lập kết luận bên nào đã mô tả đầy đủ các điều khoản cuối cùng. Điểm đáng chú ý là bất đồng không chỉ nằm ở con số phần trăm thuế. Nó còn liên quan đến quyền quyết định của mỗi nước đối với thương mại, ngành ô tô và chính sách văn hóa.

Từ tranh chấp chính sách thành cuộc đấu khẩu cá nhân

Sau khi đàm phán sụp đổ, Trump và Ford đưa cuộc tranh luận từ bàn chính sách lên mạng xã hội và các cuộc họp báo.

Trump gọi Ford là “flunky” — có thể hiểu là “tay sai” hoặc người chỉ biết phục tùng — đồng thời so sánh ông với người anh quá cố, Rob Ford, cựu thị trưởng Toronto. Đáp lại, Doug Ford gọi Trump là “nhà độc tài” và “kẻ bắt nạt”, nói rằng ông không nhận lời khuyên từ Trump. Ford còn gọi Tổng thống Mỹ là “kẻ thua cuộc” và “vua phá sản”. 121112

Màn công kích khiến Ford trở thành một nhân vật nổi bật trong cuộc xung đột vốn chính thức do chính phủ liên bang ở Ottawa và Washington dẫn dắt. Ontario đặc biệt dễ chịu tác động vì đây là một trung tâm sản xuất lớn của Canada. Vì vậy, phản ứng cứng rắn của Ford vừa là thông điệp bảo vệ lợi ích của tỉnh, vừa hướng đến người lao động và doanh nghiệp đang đối mặt với bất ổn từ thuế quan.

Những lời xúc phạm không trực tiếp quyết định chính sách thuế, nhưng có thể khiến thỏa hiệp trở nên khó khăn hơn về mặt chính trị. Khi lãnh đạo hai bên công khai mô tả đối phương là thù địch, thiếu trung thực hoặc không chính danh, việc lùi lại khỏi một đợt leo thang có thể bị xem là thất bại trong nước.

Thuế quan biến lời nói thành sức ép kinh tế

Sau khi đàm phán thất bại, Mỹ áp mức thuế mới 50% lên nhiều nhóm hàng Canada. Một số nguồn tin Canada ước tính các mặt hàng bị ảnh hưởng có giá trị khoảng 28 tỷ USD, trong khi các nguồn khác đưa ra con số thấp hơn cho gói thuế ban đầu. Chênh lệch này xuất phát từ cách xác định và tính tổng các mặt hàng nằm trong diện chịu thuế. 33435

Cấu trúc thuế cũng không đơn giản. Dữ liệu của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ liệt kê mức thuế 50% đối với thép, nhôm và đồng Canada, cùng mức 25% đối với xe du lịch và linh kiện ô tô. Một số hàng hóa đáp ứng quy tắc của Hiệp định Mỹ-Mexico-Canada — USMCA — được đối xử khác nhau. 46

Trump sau đó đe dọa nâng thuế đối với ô tô, xe tải và linh kiện ô tô Canada lên 50% từ ngày 1 tháng 1 năm 2027. Theo Reuters, thỏa thuận đang được bàn trước khi đổ vỡ lẽ ra có thể hạ mức thuế cơ bản đối với ô tô và xe tải nhẹ Canada từ 25% xuống 15%. 49

Riêng vấn đề thép vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng. Một số bản tin nói mức thuế thép sẽ được nâng lên 50%, dù thép đã được cho là đang chịu mức thuế 50%. Vì vậy, tác động tăng thêm đối với thép chưa rõ bằng mức tăng được nêu đối với ngành ô tô. 4654

Canada chuẩn bị đáp trả ra sao?

Carney tuyên bố Canada sẽ đáp trả theo nguyên tắc “đô la đổi đô la”, tức giá trị các biện pháp trả đũa sẽ tương ứng với mức thuế mới của Mỹ. Các biện pháp này dự kiến bắt đầu từ ngày 8 tháng 9, nhắm vào thép, sản phẩm sữa, hàng điện tử cùng nhiều mặt hàng công nghiệp, nông nghiệp và tiêu dùng của Mỹ. 3434

Theo Carney, mục tiêu là tạo sức ép chính trị lên Washington trong khi bảo vệ người lao động, nông dân, gia đình và doanh nghiệp Canada. Tuy nhiên, trả đũa cũng có thể làm tăng chi phí cho nhà nhập khẩu và nhà sản xuất ở cả hai bên biên giới, đặc biệt với những sản phẩm và linh kiện nhiều lần qua lại giữa Mỹ và Canada. 3

Ford cũng từng đề cập đến việc sử dụng các lợi thế kinh tế của Ontario, trong đó có khả năng áp phụ phí với điện xuất khẩu và hạn chế xuất khẩu một số khoáng sản quan trọng. Đây sẽ là bước đi vượt ra ngoài kiểu trả đũa thương mại thông thường, hướng vào các chuỗi cung ứng chiến lược. Những thông tin hiện có chưa cho thấy các biện pháp này đã được triển khai.

Vì sao câu nói “Canada là một bang” của Vance gây chú ý?

Căng thẳng ngoại giao mở rộng khi JD Vance gọi Canada là một “bang” của Mỹ trong một sự kiện công khai ở bang Maine. Ông lập tức sửa lời và nói đó là một “sơ suất kiểu Freudian” — cách nói chỉ một lỗi phát ngôn bị cho là vô tình để lộ suy nghĩ tiềm ẩn. Trong cùng sự kiện, Vance chỉ trích thuế quan của Canada và nói Canada đối xử với hàng hóa Trung Quốc tốt hơn hàng hóa từ Maine. 17181920

Phát ngôn này xuất hiện trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm. Trump nhiều lần sử dụng ngôn ngữ gợi ý rằng Canada nên được đối xử giống một bang của Mỹ, trong khi Ottawa nhấn mạnh rằng mọi cuộc đàm phán phải tôn trọng quyền độc lập của Canada trong thương mại và văn hóa.

Dù Vance gọi đó là lỗi nói nhầm, câu nói vẫn củng cố ấn tượng rằng sức ép từ Washington không chỉ xoay quanh quyền tiếp cận thị trường. Nó chạm đến cách Mỹ nhìn nhận vị thế chính trị và quyền tự quyết của nước láng giềng phía bắc.

Điều gì đang bị đặt cược?

Rủi ro trước mắt tập trung ở ngành ô tô, kim loại, năng lượng, thực phẩm và sản xuất. Ngành ô tô Bắc Mỹ đặc biệt dễ tổn thương vì xe và linh kiện được sản xuất qua các chuỗi cung ứng xuyên biên giới có mức độ liên kết cao.

Tài liệu của chính phủ Canada cho biết những chiếc xe lắp ráp tại Canada chứa khoảng 50% linh kiện có nguồn gốc từ Mỹ. Điều này cho thấy thuế quan không chỉ gây sức ép lên nhà xuất khẩu Canada; chúng còn có thể tác động đến nhà cung cấp, cơ sở lắp ráp và người lao động Mỹ. 60

Nếu cuộc đối đầu kéo dài, doanh nghiệp có thể phải thiết kế lại nguồn cung, chấp nhận chi phí cao hơn hoặc cân nhắc lại địa điểm đầu tư trong tương lai. Một cuộc khủng hoảng đàm phán ban đầu có thể vì thế biến thành sự xem xét lại lâu dài đối với quan hệ thương mại Bắc Mỹ.

Vấn đề cốt lõi do đó lớn hơn những lời công kích giữa Trump và Ford. Đàm phán thất bại vì các bất đồng chưa được giải quyết về thuế quan và quyền tiếp cận thị trường, nhưng hệ quả chính trị hiện nay còn là phép thử về chủ quyền, sự phụ thuộc kinh tế và giới hạn sức ép mà mỗi chính phủ có thể áp dụng mà không làm tổn hại chính nền kinh tế liên kết mà họ muốn bảo vệ.