Sự sụp đổ chính trị tại Senegal: Khi tân Thủ tướng thừa kế một liên minh tan vỡ và khoản nợ khổng lồ

Việc Tổng thống Bassirou Diomaye Faye bổ nhiệm nhà kinh tế Ahmadou Al Aminou Lo làm thủ tướng vào ngày 25 tháng 5 năm 2026 đã chính thức hóa một sự chia rẽ đầy kịch tính trong liên minh cầm quyền của Senegal, tạo ra một chính phủ bị cô lập về mặt chính trị vào đúng thời điểm tồi tệ nhất đối với một nền kinh tế đang trong cơn nguy kịch . Động thái này — diễn ra chỉ ba ngày sau khi ông Faye sa thải người thầy chính trị đã trở nên xa lạ Ousmane Sonko và giải tán toàn bộ chính phủ — không chỉ là một cuộc cải tổ nội các đơn thuần. Đó là sự bác bỏ chiến lược kinh tế dân túy của ông Sonko và là một canh bạc lớn, đặt cược rằng sự ủng hộ của các chủ nợ quốc tế có giá trị hơn sự ủy nhiệm của quần chúng đã đưa đảng này lên nắm quyền .

Ông Lo kế nhiệm vị trí này với tư cách một nhà kỹ trị độc lập tại một quốc gia không có nội các, phải đối mặt với một quốc hội sắp rơi vào tầm kiểm soát của chính người mà ông vừa thay thế. Chương trình nghị sự cấp bách của ông bao gồm một chương trình 1,8 tỷ USD đang bị đình trệ với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), một khoản nợ mà các cuộc kiểm toán chính thức tiết lộ là lớn hơn nhiều so với những gì đã biết trước đây, và bài kiểm tra quan trọng đầu tiên cho nhiệm kỳ thủ tướng của ông: một cuộc bỏ phiếu phê chuẩn tại quốc hội có thể bị chặn lại bởi chính các đồng minh của người tiền nhiệm .

Sự sụp đổ của một liên minh dân túy

Liên minh giữa Tổng thống Faye và Thủ tướng Sonko từng là động cơ của một trong những quá trình chuyển đổi dân chủ được theo dõi nhiều nhất ở châu Phi vào năm 2024, nhưng nó đã tan vỡ vì một bất đồng ý thức hệ cơ bản về chính sách kinh tế . Sau nhiều tháng căng thẳng âm ỉ, sự rạn nứt đã trở nên công khai khi ông Sonko đe dọa sẽ đưa đảng PASTEF của mình vào thế đối lập nếu chính phủ đi chệch khỏi cương lĩnh chính trị cứng rắn, cụ thể là bằng cách tìm kiếm tái cơ cấu nợ hoặc nhượng bộ các điều kiện của IMF .

Đối với ông Faye, sự thách thức như vậy là không thể chấp nhận được trong bối cảnh tình trạng khẩn cấp về tài khóa. Một cuộc kiểm toán năm 2025 do chính quyền khởi xướng đã phát hiện ra 13 tỷ USD nợ công chưa được báo cáo trước đó, đẩy tỷ lệ nợ trên GDP của quốc gia lên mức không bền vững là 132% . IMF ngay lập tức đóng băng chương trình cho vay của mình sau khi phát hiện các số liệu báo cáo sai, khiến chính phủ phải vật lộn để tránh một vụ vỡ nợ quốc gia .

Ông Faye, người có phe cánh ủng hộ việc hợp tác với IMF để ổn định nền kinh tế, đã quyết định loại bỏ trở ngại . Vào ngày 22 tháng 5 năm 2026, một sắc lệnh của tổng thống tuyên bố cách chức ông Sonko và giải tán chính phủ, một động thái được đóng khung là cần thiết để đưa Senegal thoát khỏi "món nợ ngặt nghèo" .

Canh bạc với nhà kỹ trị

Để lấp đầy khoảng trống, ông Faye đã chọn Ahmadou Al Aminou Lo, một nhà kinh tế dày dạn kinh nghiệm và là cựu giám đốc chi nhánh Senegal của Ngân hàng Trung ương các Quốc gia Tây Phi . Sự bổ nhiệm này có chủ ý phi chính trị. Ông Lo, sinh năm 1961 và từng giữ chức Bộ trưởng-Tổng thư ký kể từ tháng 4 năm 2024, là một giám đốc điều hành ngân hàng chứ không phải một nhân vật nặng ký trong đảng .

Sự lựa chọn này phục vụ hai mục đích. Trên truyền hình, phủ tổng thống ca ngợi chuyên môn của ông về "cỗ máy vận hành của nền kinh tế và tài chính", phát tín hiệu tới công chúng trong nước rằng cuộc khủng hoảng quốc gia đòi hỏi sự quản lý mang tính chuyên môn kỹ thuật, chứ không phải chủ nghĩa dân túy . Đối với cộng đồng quốc tế, động thái này báo hiệu rằng Senegal nghiêm túc trong việc kỷ luật tài khóa và sẵn sàng đàm phán một lộ trình thực tế với IMF, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với những cải cách đầy đau đớn .

Đòn phản công tại Quốc hội

Cuộc đấu cờ chính trị đã tăng tốc chỉ trong vòng 48 giờ. Chủ tịch Quốc hội El Malick Ndiaye, một đồng minh thân cận của ông Sonko, đã từ chức vào ngày 24 tháng 5, một động thái được thiết kế để dọn đường cho vị thủ tướng vừa bị sa thải trở lại cơ quan lập pháp . Vào ngày 26 tháng 5, các nghị sĩ đã bỏ phiếu phục hồi tư cách cho ông Sonko và sau đó bầu ông làm Chủ tịch Quốc hội mới với 132 phiếu thuận, trao cho ông quyền kiểm soát một viện mà đảng PASTEF của ông nắm đa số vững chắc .

Điều này tạo ra một thế bế tắc chính trị với rất ít tiền lệ ở Senegal thời hiện đại. Ông Sonko, giờ đây là quan chức cấp cao thứ hai trong nhà nước, có quyền trì hoãn hoặc ngăn chặn việc phê chuẩn nội các của ông Lo, cản trở ngân sách năm 2026, và sử dụng quyền giám sát của quốc hội để liên tục tấn công chính phủ Faye-Lo. Nhánh hành pháp và lập pháp giờ đây bị kiểm soát bởi các phe phái đối địch của cùng một liên minh cầm quyền trước đây, một thiết lập mang đầy rủi ro của một cuộc khủng hoảng hiến pháp toàn diện.

Vực thẳm tài khóa trước mắt

Khoản nợ ở mức 132% GDP

Đằng sau những vở kịch chính trị là một tình trạng khẩn cấp kinh tế thực sự. IMF ước tính nợ công của Senegal đạt 132% GDP vào cuối năm 2024, tương đương khoảng 42 tỷ USD . Đây là một sự điều chỉnh mạnh mẽ so với các số liệu đã công bố trước đó, một hệ quả trực tiếp từ cuộc kiểm toán tìm thấy hàng tỷ USD nợ tiềm ẩn . Chi phí trả nợ dự kiến sẽ đạt 5,5 nghìn tỷ franc CFA (khoảng 9,1 tỷ USD) vào năm 2026, ngốn một phần lớn nguồn thu thuế một cách nguy hiểm . Một sự đồng thuận ngày càng tăng giữa các nhà kinh tế cho rằng một hình thức tái cơ cấu nợ nào đó, dù là thông qua Khuôn khổ chung G20 hay các cơ chế khác, giờ đây là không thể tránh khỏi .

Một chương trình IMF bị đình trệ

Chương trình 1,8 tỷ USD bị đóng băng của IMF không chỉ đơn thuần là một tấm séc bị lỡ. Nếu không có thỏa thuận, Senegal không thể mở khóa thêm hỗ trợ ngân sách từ Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển Châu Phi và các đối tác song phương, làm tăng nguy cơ khủng hoảng thanh khoản tức thì . Ông Faye đã chính thức tiếp quản các cuộc đàm phán vào giữa tháng 5 năm 2026, nhưng các cuộc đàm phán đã trở nên phức tạp do thiếu một quan điểm chính phủ nhất quán, một vấn đề tồn tại dai dẳng chừng nào ông Sonko còn lãnh đạo nội các và phản đối mọi nhượng bộ . Việc bổ nhiệm ông Lo có thể khai thông các cuộc thảo luận này nếu quốc hội cho phép ông điều hành, nhưng một thỏa thuận với IMF có thể sẽ đòi hỏi thắt lưng buộc bụng về tài khóa, làm dấy lên phản ứng dữ dội từ công chúng.

Bất ổn xã hội và tình thế tiến thoái lưỡng nan của nhà kỹ trị

Các biện pháp thắt lưng buộc bụng gắn liền với bất kỳ thỏa thuận IMF nào, bao gồm khả năng sa thải công nhân viên chức khu vực công, là cực kỳ không được lòng dân. Các công đoàn đã tổ chức biểu tình ở Dakar ngay từ tháng 4 năm 2026 để phản đối chi phí sinh hoạt tăng cao và cắt giảm việc làm liên quan đến cuộc khủng hoảng . Ông Sonko, một nhà dân túy có sức lôi cuốn, từng có vị thế độc nhất để thuyết phục hoặc ít nhất là bảo vệ các chính sách thắt lưng buộc bụng trước những người dân hoài nghi trên đường phố. Ông Lo, bị coi là sứ giả của các chủ ngân hàng và định chế tài chính quốc tế, hoàn toàn thiếu đi cơ sở hậu thuẫn quần chúng đó. Các chính sách kinh tế của chính phủ ông sẽ phải đối mặt với sự phản đối từ cả quốc hội lẫn quảng trường công cộng.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Động thái đầu tiên của ông Lo là nguy hiểm nhất: thành lập nội các và trình diện trước Quốc hội do ông Sonko lãnh đạo để thực hiện một cuộc bỏ phiếu phê chuẩn bắt buộc. Cuộc bỏ phiếu đó là khoảnh khắc quyết định đầu tiên của tân thủ tướng. Một sự bác bỏ từ phe đa số của người tiền nhiệm có thể đồng nghĩa với sự tê liệt ngay từ ngày đầu tiên, một viễn cảnh có thể buộc tổng thống phải đàm phán với ông Sonko hoặc kêu gọi một cuộc bầu cử mới.

Tính toán chính trị của ông Faye là rất rõ ràng. Ông đặt cược rằng con đường duy nhất để ngăn chặn một vụ vỡ nợ quốc gia là thông qua IMF, và con đường dân túy của ông Sonko đang dẫn tới một bờ vực kinh tế. Câu hỏi hiện tại là liệu ông Sonko, từ vị trí đắc địa mới tại quốc hội, sẽ cho phép chính phủ kỹ trị đi theo con đường đó, hay sẽ sử dụng quyền lực đáng kể của mình để ngăn chặn nó và đẩy nhanh một cuộc khủng hoảng thể chế sâu sắc hơn.